Landenweb.nl

ISRAEL
 

Basisgegevens
  Officiële
  landstaal
  Hebreeuws, Arabisch
  Hoofdstad  Jeruzalem
  Oppervlakte  22.145 km²
  Inwoners  8.566.216
  (mei 2019)
  Munteenheid  Nieuwe Israëlische Sjekel
  (NIS)
  Tijdsverschil  +1 (zomer +2)
  Web  .il
  Code.  ISR
  Tel.  +972

To read about ISRAEL in English - click here

Steden ISRAEL

EilatJeruzalem

Geografie en Landschap

Geografie

Israël (Ivriet: Medinat Jisraeel, Arabisch: Dawlat Isra'il = Staat van Israël), is een republiek in het Midden-Oosten in het werelddeel Azië. De totale oppervlakte van Israël is officieel 20.770 km2, en het land is daarmee ongeveer half zo groot als Nederland. Dit is volgens de grenzen van 1949, dus exclusief de bezette gebieden en de Palestijnse Autonome Gebieden - Westelijke Jordaanoever, Gazastrook en Golanhoogte die samen 7375 km2 groot zijn.

Van noord naar zuid strekt het land zich uit over ca. 420 kilometer, van oost naar west varieert de afstand van 20 tot 160 kilometer. De Middellandse-Zeekust is 230 kilometer lang.

Israël grenst in het noorden aan Libanon (79 km), in het noordoosten aan Syrië (76 km), in het oosten aan Jordanië (238 km) en de West Bank (307 km), in het zuiden aan Egypte (266 km) en in het zuidwesten aan de Gaza Strip (51 km).

advertentie

Israel SatellietfotoPhoto: Publiek domein

Landschap

Israël is een smal, langgerekt land en kent van west naar oost drie landschappen: de kustvlakte, het westelijk bergland en de slenk van el Ghor. Het zuidelijke gedeelte van Israël wordt gevormd door de Negev-woestijn, die de helft van het land beslaat.

De kustvlakte is aaneengesloten en wordt alleen onderbroken door het Karmelgebergte en van zuid naar noord onderscheiden in Sjeféla, de vlakte van Sjaron en het dal van Zevoeloen (Zebulon). De kuststrook is deels een vruchtbare laagvlakte, die in het zuiden steeds breder, droger en onvruchtbaarder wordt. Uiteindelijk gaat dit gebied over in de Sinaïwoestijn. Bij de kustplaats Haifa ligt de berg Carmel (550 m).

Het westelijke bergland, 700 tot 1000 m hoog, is onder te verdelen van zuid naar noord in de berglanden van de Negev en van Judea, Samaria en Galilea. De laatste drie gebergten bestaan overwegend uit kalksteen en vertonen karstverschijnselen. De ondergrond van de Negev bestaat uit graniet. In het uiterste noorden gaan de heuvels van Libanon over in de hooglanden van Galilea tot een hoogte van ongeveer 1200 meter, aflopend naar de Jordaanvallei in het oosten, in het westen naar de kustvlakte en in het zuiden naar de vallei van Esdraelon. Ten zuiden van Esdraelon strekt zich een hoogvlakte uit van ca. 150 kilometer.

advertentie

Noordelijke helling van de Har MeronPhoto: Lior Golgher CC BY-SA 3.0 no changes made

De hoogste bergen zijn de Har Meron bij Zefad (1208 m) en de Ramon in het zuidwesten van de Negev (1035 m). Het westelijk bergland wordt ten zuidoosten van Haifa onderbroken door de Vlakte van Jizreël, die het Jordaandal met de Middellandse Zee verbindt.

De diepe slenk van el Ghor omvat in het noorden het Jordaandal en in het zuiden het dal van Araba. In het noorden ligt het oppervlak van Jam Kinneret op 209 meter beneden de zeespiegel, meer zuidelijk dat van de Dode Zee op 394 meter beneden de zeespiegel.

De enige grote rivier is de Jordaan, deels grensrivier met Jordanië. De overige rivieren in Israël stromen allemaal naar de Middellandse Zee, zijn kort en voeren onregelmatig water.

Klimaat en Weer

Israëls ligging tussen de Middellandse Zee en de woestijn bepaalt voor een groot gedeelte het weer. Israël kent maar liefst vier klimaatzones, van mediterraan tot woestijnklimaat. Het grootste deel van Israël is in twee seizoenen te verdelen, de hete, droge zomer en de koude, natte winter.

advertentie

Sneeuw in JeruzalemPhoto: Pikiwiki Israel CC 2.5 Generic no changes made

Zo kunnen de temperaturen in Jeruzalem dalen tot 5°C (laagste temperatuur ooit gemeten in Israël: -7°C) met soms zelfs sneeuw, terwijl in het gebied rond de Dode Zee de temperatuur tot 45°C kan oplopen. Ook in de berggebieden van Noord-Galilea kent valt regelmatig sneeuw.

West-Israël bezit een mediterraan klimaat met droge, hete zomers en zachte, vochtige winters. De in het oosten gelegen slenk van el Ghor ontvangt minder dan 200 mm regen per jaar en kent daardoor een woestijnklimaat.

In de zomer lopen de temperaturen plaatselijk vaak op tot meer dan 40°C, met name als uit het oosten de ‘hamsin’ (Hebreeuws: sharav), een woestijnwind, waait.

advertentie

Hamsin, IsraelPhoto: Xeeveev CC 2.0 Generic no changes made

De zomerwarmte wordt overdag getemperd door de dagelijkse zeewind vanuit het westen; de afkoeling 's nachts is vaak zo sterk dat er dichte nevels en zware dauw optreden. De warmste gebieden van Israël zijn Eilat, het Aravadal in de Negev-woestijn, de laagst gelegen gebieden van de Jordaanvallei (hoogst gemeten temperatuur ooit: 54°C), het dal van Bet Shean de oevers van het Meer van Tiberias in de zomer en de Dode Zee.

De winterregen valt gewoonlijk in drie perioden: de vroege regen na de droge zomer in oktober en november, de winterregen, in hevige buien, afgewisseld door perioden met zonneschijn en de late regen in maart en april. De gemiddelde regenval per jaar bedraagt ca. 600 mm en neemt van noord naar zuid en van west naar oost af.

De meeste regen valt tussen november en april; in het gebied rond de berg Hermon valt tot 1000 mm per jaar, terwijl er in Eilat, in het zuiden, meestal minder dan 50 mm neerslag per jaar valt. Noord-Galilea kent ongeveer 70 dagen regen per jaar, in Jeruzalem en in de bergen van Judea regent het jaarlijks ongeveer 50 dagen en in de Negev-woestijn valt ongeveer 10 dagen lang regen.

Klimaattabellen:

Tel Aviv
janfebmaaaprmeijunjulaugsepoktnovdec
dagtemperatuur18°C1921232628303131282420
nachttemperatuur8°C911131619212221171411
watertemperatuur18°C1718192224272827252220
regendagen p/m1513123100015915
zonuren per dag67791112121210986
luchtvochtigheid57%5856575961626056565659
Eilat
janfebmaaaprmeijunjulaugsepoktnovdec
dagtemperatuur21°C2326313638394037332823
nachttemperatuur10°C1114181724262625211612
watertemperatuur22°C2121232526272828272523
regendagen p/m112100000111
zonuren per dag78891012121110987
luchtvochtigheid39%4038302820132427343842

Planten en dieren

Planten

Het westen van Israël behoort nog tot de mediterrane regio, met nog behoorlijk wat altijdgroene bossen. Een van de grootste bossen in het land is het 2000 ha grote gebied rond Bar’am, Ein Zeitim en Biriya, dat door het Jewish National Fund in de jaren vijftig geplant werd op de boomloze bergkammen rond de stad Tsefat. In de laagvlakte en op de duinen groeit onder andere de Johannesbroodboom.

advertentie

Pistacia atlantica, Elah Valley IsraelPhoto: Davidbena at en.wikipedia CC 3.0 Unported no changes made

In het kustgebergte en tot Jeruzalem en Galilea, groeit op krijtgrond naaldbos van Aleppo-den. Op zandgronden in deze streken groeien eikenbossen die tot in Galilea gemengd zijn met Styrax officinalis en Pistacia atlantica. De Pistacia atlantica behoort tot de oudste bomen die men in de Negev of in Galilea vinden kan. Van zijn alles overheersende verschijning wordt in verschillende bijbelse verhalen verteld.

Landinwaarts is in het gebergte vooral struikgewas te vinden dat men in kalkrijke gebieden ‘garrigue’ noemt, en op meer zure grond ‘maquis’. Dit milieu kent een groot aantal plantengemeenschappen, waarvan sommige nergens anders in het Middellandse-Zeegebied voorkomen. Enkele bijzondere soorten zijn vlinderorchis, Calycotome villosa, Italiaanse gladiool, Cistus salviaefolius, Aziatische ranonkel, wilde tarwe, Galilea-orchis en Helichrysum sanguineum.

advertentie

Sabra IsraelPhoto: Qasrawi 2000 CC 3.0 Unported no changes made

Overal treft men in het mediterrane gebied, aangeplant en verwilderd, de oorspronkelijk uit Zuid-Amerika afkomstige Barbarijse vijg aan (ook wel vijgcactus genoemd, in Israël 'sabra' geheten).

Naar het oosten gaat de vegetatie over in die van het steppegebied, en hier groeit het steppedoornstruweel van onder andere de Zizyphus lotus, Zizyphus spina-Christi of jujubeboom en Acacia arabica, allemaal zeer taaie planten die maar weinig water nodig hebben.

De oever van de Jordaan is vrijwel zonder vegetatie. De woestijn van Judea is in de zomer kaal en dor, in de winter groen, en in het voorjaar bij voldoende neerslag één grote wilde bloementuin, met onder andere rode anemonen, gele mosterdplanten, roze cyclamen, blauwe orchideeën en bruine en paarse irissen. De ca. 160 natuurreservaten in Israël beslaan in totaal 400.000 ha en herbergen meer dan 3000 plantensoorten, waarvan er ca. 150 alleen in Israël voorkomen.

advertentie

Acacia Raddiana, IsraelPhoto: Floratrek CC 3.0 Unported no changes made

Enkele bijzondere biotopen:

De Arava-vallei maakt deel uit van de grote Syrisch-Afrikaanse slenk, die van Oost-Afrika tot het zuiden van Turkije loopt. De temperatuur kan in dit gebied oplopen tot boven de 40°C en de van oorsprong Afrikaanse flora voelt zich in deze omstandigheden dan ook goed thuis. In sommige wadi’s groeit de Acacia raddiana, een boomsoort die ook op de Afrikaanse savannen voorkomt. De Loranthus acaciae groeit als een parasiet op acacia’s en haar honing is een belangrijke voedselbron voor sommige vogelsoorten. De uit Zuid-Afrika afkomstige Mesembryanthemum heeft succulente bladeren die veel water kunnen opnemen.

De Negev-woestijn gaat in het noordwesten over in een halfwoestijn met een opmerkelijke flora. Tussen Beershaba en Sede Boker groeien vooral eenjarige planten; de meest voorkomende zijn grassen, zoals Stipa capensis. De terpentijnboom of terebint groeit al duizenden jaren in de Negev. De zwarte iris is tussen maart en mei te zien in de kalkrijke gebieden van de Negev en de woestijn van Judea. De affodil bloeit van januari tot april.

Dieren

advertentie

Raaf, IsraelPhoto: Greg Schechter CC 2.0 Generic no changes made

In de loop der tijd is de soortenrijkdom in Israël sterk verminderd, onder andere door het op grote schaal kappen van bossen met als gevolg erosie. Pas de laatste tijd worden er veel bossen weer aangeplant. Op dit moment telt Israël ongeveer tachtig reptielsoorten en tweehonderd zoogdiersoorten.

De panter komt nog in zeer kleine aantallen voor, evenals de Syrische bruine beer. Van de andere recente soorten zijn te noemen de gestreepte hyena, de gewone jakhals, de gewone ichneumon of faraorat, de egel, de klipdas en een blinde muis (Spalax microphthalmus).

Tot de ca. 400 soorten tellende vogelwereld behoren onder meer de raaf, de kerkuil, de vale gier, de witte kwikstaart, een mus (Passer biblicus), patrijzen en kwartels, de kokmeeuw en de gewone pelikaan.

Onder de ongewervelde dieren zijn vooral de insecten en woestijnslakken opvallend.

In de Negev-woestijn is het Hai-Barreservaat voor de bijbelse fauna ingericht, onder meer door import van onagers, Arabische oryxen en struisvogels. In dit reservaat leven verder nog Somalische ezels, caracals, jakhalzen en wolven.

Enkele bijzondere biotopen:

Woestijnleeuwerik in IsraelPhoto: Greg Schechter CC 2.0 Generic no changes made

De Arava-vallei maakt deel uit van de grote Syrisch-Afrikaanse slenk, die van Oost-Afrika tot het zuiden van Turkije loopt. De temperatuur kan in dit gebied oplopen tot boven de 40°C en de gedeeltelijk van oorsprong Afrikaanse fauna, voelt zich in deze omstandigheden dan ook goed thuis.

De Arabische gazelle dreigt uit te sterven op het Arabische schiereiland; ten zuiden van Yotvata ligt een reservaat waar dit dier beschermd wordt. Verder leven hier de gestreepte hyena, de wilde kat, de zandrat, de springmuis en de gerbil. De groene bijeneter is een vogel die alleen in deze vallei voorkomt; andere bijzondere vogels zijn de rosse woestijnleeuwerik, de woestijnvink, de Palestijnse honingvogel en de gewone woestijnleeuwerik.

Dorcas Gazelle, IsraelPhoto: MinoZig CC 4.0 International no changes made

In het noordwesten van de Negev maakt de woestijn plaats voor halfwoestijn, waar nog diersoorten voorkomen die zeldzaam zijn geworden in Israël. Meest opvallende dier is de wolf, die verder nog voorkomt in de woestijn van Judea en de Arava-vallei. Doordat het dier beschermd wordt, komt de Dorcas-gazelle nog veel voor in Israël, evenals de bruine haas en de vos.

De volgende vogelsoorten bevolken de Negev: bonte kraai, griel, gevlekt zandhoen, de beschermde kraagtrap en de kuifleeuwerik.

De wadi’s hebben een droog en woestijnachtig milieu en vormen een leefgebied voor veel woestijndieren. Na stortbuien blijft er in holtes en poelen water staan, met als gevolg en gevarieerde flora en fauna. In de hoogste delen van rotsachtige bergen leeft de Nubische steenbok, op een lager niveau is de klipdas te zien, die verwant is aan de olifant!

Wat vogels betreft vallen op: woestijntapuit, waaierstaartraaf, Sinaï-roodmus en Tristram-spreeuw.

Door de geografische ligging van Israël, waar drie continenten samenkomen, strijken er twee keer per jaar ongelooflijke aantallen trekvogels neer. Dankzij de opstijgende luchtstromen kunnen deze vogels in snel tempo duizenden kilometers overbruggen.

Onder de vele vogelsoorten zijn ook veel roofvogels, zoals steppenarend, zwarte wouw, Balkansperwer, steppenbuizerd, wespendief en schreeuwarend. Ook de ooievaar en de zwarte ooievaar trekken tweemaal per jaar over het Heilig Land.

Koraalrif Rode Zee, IsraelPhoto: Israeltourism CC 2.0 Generic no changes made

De Rode Zee is beroemd om haar kleurige vissen, koralen en ongewervelde dieren, die deel uitmaken van de Indisch-Pacifische fauna. In de directe nabijheid van koraalriffen vindt men de grootste diversiteit aan vissen, die daar voedsel en beschutting vinden. Het zogenaamde franjerif bezit de grootste soortenrijkdom. Bij het hoger gelegen plaatrif en het lager gelegen diep rif is dat wat minder.

De volgende opsomming is slechts een kleine greep uit de vele soorten: vierooggoochelaar, blauwe papegaaivis, gemaskerde kogelvis, lipvis, grijze murene, goudstaartgoochelaar, chirurgvis, blauwe doktersvis, anemoonvisje, rotsvis, koffervis en tandbaars.

Bijzondere levensvormen zijn: zachtkoraal, rode spons, zee-egel, zeeanemoon, kokerspons, naaktslak, zandkokerworm, brandkoraal en kappersgarnaal.

De mediterrane zone is al in de steentijd door de mens ontbost, maar er komen nog voldoende bijzondere dieren voor, zoals de Moorse landschildpad en de mangoest. Veel voorkomende vogels zijn de kleine torenvalk, roodstuitzwaluw, grauwe buulbuul, distelvink, kleine zwartkop en palmtortel.

Geschiedenis

Oudheid

Es Skhul grot waar bottresten gevonden zijn in IsraelPhoto: R Yusherun CC 3.0 Unported no changes made

Palestina staat aan de oorsprong van het kleine joodse volk. Botvondsten dateren al van 10.000 jaar v.Chr. en de geschiedenis van Israël begon ca. 3000 v.Chr. Het land lag tussen machtige rijken als Babylonië en Egypte en belangrijke karavaanwegen liepen door dit gebied. Bovendien was een vruchtbaar bouwland. Tegen het einde van het derde millennium v.Chr. ontstonden de eerste staatkundige eenheden; de Kanaänieten stichtten steden als Jericho, Megiddo en Jeruzalem.

Egypte

Hyksos SpeerpuntPhoto: Publiek domein

De geschiedenis van Palestina was ook toen al sterk verbonden met de ontwikkelingen in Egypte, dat echter ca. 1700 v.Chr. veroverd werd door de Hyksos. Pas na 1550 v.Chr. werden de Hyksos weer verdreven uit Egypte en het land werd al snel de grootste mogendheid in het Midden-Oosten. Het duurde niet lang voordat Palestina werd onderworpen aan Egypte, en de door de Egyptenaren aangewezen stadskoningen zorgden voor de betaling van belastingen aan de Egyptische farao’s. De grote meerderheid van de bevolking had ernstig te lijden onder het innen van de belastingen, dat vaak met behulp van soldaten gebeurde.

Filistijnen en Hebreeërs

Israel VijfstedenbondPhoto: Publiek domein

Begin 13e eeuw v.Chr. vielen de Filistijnen, een zogenaamd zeevolk, Palestina binnen en volgden ondanks felle tegenstand, de Egyptenaren op. De Filistijnen regeerden door middel van de zogenaamde ‘Vijfstedenbond’, die bestond uit de steden Gaza, Ashkelon, Ashdod, Ekron en Gath. Door het ontbreken van een centraal gezag konden de Filistijnen Palestina niet goed verdedigen tegen aanvallen van stammen als de Edomieten, de Ammonieten, de Moabieten en vooral de Hebreeërs, een nomadisch herdersvolk. Zij kwamen uit de onderlinge strijd als sterkste te voorschijn en stichtten verschillende nederzettingen, vooralsnog alleen in bergachtige gebieden.

De oorspronkelijke bevolking van Palestina had in eerste instantie weinig te vrezen van de Hebreeën en werden met rust gelaten. Na de definitieve vestiging in de bergen trokken de Hebreeërs naar de dalen toe waar de steden van Kanaänieten lagen. Dat de militair veel zwakkere Hebreeërs deze steden vrij gemakkelijk konden veroveren, was onder andere te danken aan de onderlinge strijd tussen de verschillende steden, waardoor deze zichzelf verzwakten. Verder voerden ze op een slimme manier oorlog en maakten gebruik van spionnen, saboteurs en verraders, kortom ze hadden zich perfect georganiseerd en maakten goed gebruik van de zwakke punten van de tegenstanders.

Het was nu zaak voor de Hebreeërs om de toestand te consolideren en daarvoor was naar hun mening een sterk centraal gezag voor nodig. Men vond het hoog tijd om een koningshuis te vestigen. Volgens de bijbel werd Saul omstreeks 1012 v.Chr. tot koning gezalfd. Saul streed zijn gehele regeringsperiode tegen de Filistijnen, maar ook tegen Edomieten, Moabieten en Amalekieten. Het lukte Saul in die tijd om de Israëlische stammen te verenigen en belangrijke maatschappelijke veranderingen door te voeren. Een van die nieuwe aspecten was het opleggen van een soort van belasting, wat echter een wijdverbreid verzet opriep. De laatste jaren van Sauls regering werden gekenmerkt door grote conflicten met de traditionele elite.

David met het hoofd van Goliath voor Saul, schilderij van RembrandtPhoto: Publiek domein

Nadat Saul ten val was gebracht door David met behulp van de Filistijnen, nam David de leiding van het Israëlische volk over. Eerst zalfden de zuidelijke stammen in Juda hem tot koning, in 1004 v.Chr.volgden de noordelijke stammen. De Filistijnen probeerden dit verbond nog te doorbreken, maar werden verslagen en speelden daarna geen rol meer in de geschiedenis van Israël. Hierna probeerde David Jeruzalem te veroveren; dit lukte en Jeruzalem werd de hoofdstad en het religieuze centrum van het koninkrijk. Binnenlands kreeg David dezelfde problemen als Saul. Protestbewegingen en opstanden, onder andere onder leiding van zijn zoon Absalom, werden door David neergeslagen. In 965 v.Chr. werd David opgevolgd door zijn zoon Salomo die meteen al zijn concurrenten elimineerde, maar er verder voor zorgde dat het relatief rustig werd in het koninkrijk. Na de dood van Salomo volgde zijn oudste zoon Rehabeam hem op.

De noordelijke stammen van Israël kregen in de gaten dat ze het onder de nieuwe heerser nog moeilijker zouden krijgen als onder zijn vader. Ze riepen daarop Jerobeam terug uit Egypte en kroonden hem tot koning van de noordelijke staten, waarna er een gespannen toestand ontstond. Jerobeam wist zijn land echter buiten een oorlog te houden, maar drie van zijn opvolgers werden vermoord, waaronder zijn zoon Nadab. Rond die tijd werd het zuidelijke land Juda en het noordelijke Israël bedreigd door de Assyriërs. Juda en Israël sloten vrede en weerstonden zo de Assyriërs, die vernietigend werden verslagen in 853 v.Chr. Pas in 841 v.Chr. lukte het de Assyrische koning Salmaneser om Israël te onderwerpen. Honderd jaar later werd de hele bovenlaag van de Israëlieten door de Assyrische koning Sargon afgevoerd in slavernij en verdween Israël voorlopig van de kaart. Het zuidelijke Juda werd in 734 v.Chr. door de Assyriër Tiglatpileser veroverd. Juda accepteerde de overheersing en betaalde trouw haar belastingen waardoor het volk door de Asssyriërs lange tijd met rust gelaten werd. Begin achtste eeuw v.Chr. werd Palestina een vazalstaat van Egypte en later werden de Egyptenaren weer verdreven door de Babylonische vorst Nebukadnezar. Toen Zedekia (597-587 v.Chr.) de onafhankelijkheid uitriep werd Nebukadnezar zeer hard op en plunderde in 587 v.Chr. Jeruzalem en verwoestte de tempel van Salomo. Na de dood van Nebukadnezar II in 562 v.Chr. lukte het de Perzen onder leiding van Cyrus om in 539 v.Chr. Judea te veroveren. Vele rijke joden uit Perzië keerden daarop weer terug naar Judea.

Seleuciden

Rijk van de Seleuciden 200 voor ChristusPhoto: Thomas Lessman CC 3.0 Unported no changes made

Na de dood van Alexander de Grote in 323 v.Chr. werd zijn enorme rijk verdeeld onder zijn opvolgers, de zogenaamde Diadochen. Ptolemaeus kreeg Egypte toegewezen en veroverde in 320 v.Chr. ook Palestina. Honderd jaar later vielen de Seleuciden onder leiding van Antiochus III Palestina binnen, en vanaf 200 v.Chr. waren de joden onderdeel van rijk van de Seleuciden en kon de hellenisering van het land versneld worden.

De Hellenen onderdrukten de joden en een opstand kon natuurlijk niet uitblijven.

De naar de woestijn gevluchte hogepriester Mattatias verzamelde een groot aantal strijdvaardige aanhangers om zich heen en deze groep vernoemde zich naar een van de voorvaderen van Mattatias, Hasmon. Na de dood van Mattatias namen zijn zonen Judas, Jonathan en Simeon de leiding van de opstand van de Hasmoneeën over. Met name Judas, bijgenaamd de Makkabeeër, toonde zich een uitmuntend militair en veroverde in 164 v.Chr. Jeruzalem op de Seleuciden. De Seleuciden formeerden nu een groot leger en probeerden het verloren terrein te herwinnen en boden de Hasmoneeën vrede en vrijheid van godsdienst aan. Judas vocht echter door, maar sneuvelde in 160 v.Chr. Zijn broer Jonathan volgde hem op maar hij werd wegens politieke motieven in 143 v.Chr. vermoord.

Hierna nam de derde broer, Simeon, de touwtjes in handen en hij wist een bestand met de Seleuciden te sluiten. In ruil daarvoor werd hij tot hogepriester benoemd en werd aanvoerder van de joden met een redelijke mate van zelfstandigheid. In 140 v.Chr. werd de erfelijkheid van dit ambt officieel bekrachtigd en was de dynastie van de Hasmoneeën definitief gevestigd en het land kreeg de naam Israël. In 134 v.Chr. werd Simeon door een familielid omgebracht, maar het lukte zijn zoon, Johannes Hyrcanus I, om de opstand neer te slaan en zelf de troon te bestijgen. De Seleuciden begonnen weer een oorlog maar deze liep op niets uit, integendeel, Israël breidde langzaam maar zeker haar invloedssfeer uit.

Na de dood van Johannes volgde een bloedige familiestrijd om de opvolging en uiteindelijk kwam Alexander Jannai aan de macht, een zoon van Johannes. Onder diens bewind werden de kuststeden van Galilea veroverd en ook gebieden ten oosten van de Jordaan.

Romeinen

Intocht in Jeruzalem door Herodes de grotePhoto: Publiek domein

Na de dood van Alexander volgde er weer een opvolgingsstrijd, waarvan de Romeinen profiteerden. Zij waren na het ineenstorten van de Seleucidische rijk de grote macht in deze regio geworden, en maakten van Syrië en Palestina de Romeinse provincie Syria. Na de dood van de machtige keizer Caesar in 47 v.Chr. raakte het gebied in een burgeroorlog en werd bovendien vanuit het oosten aangevallen door de Parthen.

Zijn zoon Herodes werd tot koning van Palestina uitgeroepen hij wist in 37 v.Chr. zijn rijk en Jeruzalem weer terug te veroveren. De meeste leden van de Hoge Raad der Israëlieten, het Sanhedrin, werden door hem terechtgesteld. Herodes zorgde voor een lange periode van vrede met het buitenland, maar was voor zijn onderdanen een zeer hardvochtig man, die hem dan ook haatten. Hij werd daardoor steeds achterdochtiger en de waanzin sloeg toe toen hij zelfs leden van zijn eigen familie liet vermoorden. Toen Herodes in 4 v.Chr. eindelijk op 69-jarige leeftijd stierf, ging er een zucht van opluchting door Israël.

Drie zonen van hem regeerden tot 44 n.Chr. over zijn rijk, waarna het land verder geregeerd werd door Romeinse procurators, die echter meer uitwaren op het verrijken van zichzelf, waardoor de corruptie hoogtij vierde. In mei 66 brak er een opstand uit en de joden wisten de Romeinen uit verschillende steden te verdrijven. In de zomer van 67 trokken de Romeinen het land weer binnen, Flavius Vespasianus vanuit het noorden en zijn zoon Titus vanuit het zuiden. Net voordat Vespasianus Jeruzalem innam bereikte hem het bericht dat keizer Nero ten val was gebracht, waarna Vespasianus tot keizer werd uitgeroepen.

In 70 wist Titus uiteindelijk Jeruzalem te veroveren. In 132 volgde er onder leiding van Simeon Bar Kochba een opstand tegen de Romeinen en de joden veroverden in snel tempo het hele land. Alleen de regent in Brittannië, Julius Serverus, wist de opmars van de joden te stoppen door ze met gelijke munt terug te betalen.De beslissende slag werd in 135 door hem gewonnen, en onder de joden werden 600.000 slachtoffers geteld, evenals duizenden Romeinse soldaten.

Byzantijnse en Arabische rijk

In 324 werd de christen Constantijn de alleenheerser van het Romeinse Rijk en hij liet overal waar Jezus was geweest, kerken bouwen. Ook een van zijn opvolgers, keizer Justinianus (527-565), volgde deze politiek en veel pelgrims brachten welvaart naar het land. In 529 kwamen de Samaritanen in opstand en in 614 trokken de Perzen plunderend door Palestina.

Kalifaat rond 654Photo: Mohammad adil at the English-language Wikipedia CC 3.0 Unported no changes made

Tussen 634 en 644 werd het gehele Midden-Oosten, inclusief Palestina, veroverd door Kalief Omar I. De Palestijnen hadden hieronder echter niet veel te lijden, want de islam was een tolerante godsdienst. Vanaf 750 regeerden de Abbasiden vijfhonderd jaar lang vanuit Bagdad over Palestina. Jeruzalem groeide in die tijd uit tot de op een na belangrijkste stad voor de moslims. Vanaf 905 werden de Abessiden bedreigd door de Fatamiden en door de Byzantijnen. Kerken en kloosters werden platgebrand door sultan Hakim van de Fatamiden. In 1021 werd Hakim vermoord, waarna er een korte periode van rust volgde. Rond 1070 werd Palestina veroverd door de Turken.

Kruistochten

Verovering van Jeruzalem in 1099Photo: Publiek domein

Op 27 november 1095 riep de toenmalige paus Urbanus op tot een kruistocht om de heilige plaatsen in Palestina te bevrijden van de ‘ongelovige’ moslims. Uiteindelijk zou de periode van de kruistochten meer dan twee eeuwen duren en kostte miljoenen mensen het leven. In juli 1099 werd Jeruzalem veroverd met nog nooit vertoonde moordpartijen op zowel moslims als joden, mannen en vrouwen, kinderen en bejaarden. Grote namen in verband met de kruistochten waren Robert Curthose, Raymond van Toulouse, Bohemund van Tarente en Godfried van Bouillon. In 1100 overleed de laatste en zijn broer Boudewijn liet zich tot koning van Jeruzalem kronen. Boudewijn stierf in 1118 en werd opgevolgd door een familielid, Boudewijn II, onder wiens regeerperiode de kloosterorden van de Tempeliers en de Johannieters werden opgericht.

De moslims voerden de strijd tegen de christenen verder op en zelfs Boudewijn werd gevangen gnomen. Na het betalen van losgeld lieten ze hem vrij, maar in 1131 stierf hij en werd opgevolgd door zijn schoonzoon Fulco van Anjou. In 1144 werd Jeruzalem veroverd door de Saracenen en opnieuw kwam er van de paus een oproep tot een kruistocht tegen de moslims. Deze kruistocht, onder leiding van koning Lodewijk VII van Frankrijk en keizer van Duitsland Koenraad III, mislukte echter volledig, en de moslimstaten in het Midden-Oosten werden steeds sterker. Saladin, op dat moment sultan van Egypte, veroverde in 1187 praktisch alle burchten en steden van de kruisvaarders en op 2 oktober 1187 werd Jeruzalem ingenomen.

Richard Leuwenhart op kruistochtPhoto: Publiek domein

Opnieuw werd een kruistocht gehouden, ditmaal onder leiding van Richard Leeuwenhart van Engeland, Filips August van Frankrijk en Frederik Barbarossa van Duitsland. Ondanks de dood van Frederik Barbarossa rukten de beide anderen op naar het Heilige Land en boekten aanvankelijk wat successen. Het lukte Richard Leeuwenhart zelfs om het leger van Saladin in de pan te hakken en hij wilde daarna Jeruzalem weer veroveren. Voordat het zover was, stelde Saladin een vredesverdrag voor en vrije toegang tot alle heilige plaatsen. Richard stemde daar in 1192 mee in en keerde terug naar Engeland. Er volgden nog vier kruistochten, maar in 1244 werd het koninkrijk Jeruzalem definitief door de moslims veroverd. In 1271 verlieten de laatste christenen Palestina, alleen de stad Akko werd nog tot 1291 bezet.

Turkse overheersing en Britten krijgen mandaat over Palestina

Na de kruistochten behoorde Palestina tot het rijk van de Mamelukken, die vanuit Caïro het rijk bestuurden. De Mamelukken werden in 1516 bij Aleppo verslagen door de Osmaanse sultan Selim en daarmee begon de 400-jarige overheersing van de Turken in het Midden-Oosten. Palestina speelde gedurende lange tijd geen enkele rol meer op het internationale toneel, en kwam pas ten tijde van de Franse keizer Napoleon Bonaparte weer in beeld. Met steun van de Britten kon Napoleon echter buiten Palestina gehouden worden. In 1874 stichtten de joden het Palestine Exploration Fund op, in 1878 gevolgd door de stichting van de eerste landbouwnederzetting. Weer vier jaar later kwam de eerste immigratiegolf op gang vanuit Oost-Europa. In 1896 schreef Theodor Herzl het boek ‘De joodse staat’, waarin gepleit werd voor de oprichting van een joodse staat in Palestina. Herzl zou daarmee de grondlegger van het zionisme worden, de joods-nationale beweging die als doel heeft de terugkeer van het joodse volk naar het Heilige Land (in feite de heuvel Zion).

In 1901 werd door Chaim Weizmann het Joods Nationaal Fonds opgericht, dat geld spendeerde voor het aankopen van land. Tussen 1904 en 1914 kwamen er weer veel immigranten naar Palestina, en de Palestijnen werden langzamerhand achterdochtig toen steeds meer land in handen van de joden viel en de vestiging van een joodse staat steeds dichterbij scheen te komen. In 1908 vielen Arabieren voor het eerst joodse dorpen aan. In november 1917 volgde de Balfour-declaratie, waarin Groot-Brittannië verklaarde dat zij de vorming van een joodse staat in Palestina ondersteunde. Frankrijk had enige tijd eerder al te kennen gegeven welwillend tegenover deze ontwikkelingen te staan.

Kaart Palestina en Transjordanie tijdens het Britse mandaatPhoto: Publiek domein

In april 1920 kregen de Britten het mandaat over Palestina en het land werd weer overspoeld met immigranten. Daarop riep de groot-moefti van Jeruzalem op tot een heilige oorlog tegen de joden en waren onlusten aan de orde van de dag. De Britten stelden zich nu veel voorzichtiger op, bang als ze waren om het bondgenootschap van de Arabieren op het spel te zetten. Hiermee kwam er voorlopig een einde aan de droom van de joden voor een eigen staat, want op eigen houtje dit te bereiken was natuurlijk een illusie. Toch werkten de joden intern steeds verder toe naar een joodse staat, maar ook de Arabieren kregen steeds meer een nationaal bewustzijn. Hierdoor verdiepte de kloof tussen de joden en de Arabieren steeds meer en het aantal gewelddadige botsingen tussen de twee volken nam steeds meer toe. De Britten, die het gebied nog steeds onder mandaat hielden, stonden steeds meer aan de kant van de Arabieren en draaiden de joden de duimschroeven aan.

Tweede Wereldoorlog

Jeruzalem 8 mei 1945Photo: Matson Photo service in het publieke domein

In 1933 werd de macht in Duitsland overgenomen door de nazi’s en dat was het sein voor tienduizenden joden om naar Palestina te immigreren. Dit leverde weer zeer veel problemen op met de Arabieren en net voor het begin van de Tweede Wereldoorlog kondigden de Britten een immigratiestop aan, ondanks de wetenschap dat de joden het in Duitsland zeer moeilijk hadden. Toch kwamen er in het geheim nog vele joden het land binnen en werd er steeds meer verzet geboden tegen zowel de Britse mandaattroepen als de Arabieren. Ondertussen woedde in Europa de Tweede Wereldoorlog en werd praktisch het gehele Europese jodendom uitgemoord door de nazi’s van Adolf Hitler. Ca. 6 miljoen joden werden in concentratiekampen systematisch vermoord, de meeste in gaskamers. Een relatief kleine groep wist zich uit de klauwen van de nazi’s te redden, met name in landen als Finland, Denemarken, Italië en Bulgarije.

Gedurende de oorlog kwamen de Britten steeds meer onder vuur te liggen in Palestina. Geheime organisaties pleegden aanslagen op Britse doelen en vermoordden Britse politieagenten en militairen. Op 14 februari 1947 verklaarden de Britten dat ze het Arabisch-joodse probleem niet langer onder controle hadden en riepen de hulp van de Verenigde Naties in. Op 29 november 1947 stemde de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in met de verdeling van Palestina in een joodse en een Arabische staat. Veel Arabieren waren tegen dit verdelingsplan en de moefti van Jeruzalem riep zelfs op om de joodse staat de totale oorlog te verklaren.

De staat Israël

Onmiddellijk ontstond er een burgeroorlog tussen Arabieren en joden, waarbij de joden de overhand begonnen te krijgen. Onder de indruk van het bloedige conflict en de tegenwerking van Groot-Brittannië wilden de Verenigde Naties het delingsbesluit ongedaan maken, maar het inmiddels gevormde Voorlopige Bestuur van de joodse gemeenschap, die 600.000 zielen telde, riep op 14 mei 1948 de joodse staat Israël uit en kwam er een einde aan het 26 jaar oude Britse mandaat over Palestina.

Als reactie daarop rolden nauwelijks enkele uren later tanks van Egypte, Transjordanië, Syrië, Libanon en Irak richting Israël; de Onafhankelijkheidsoorlog was begonnen. Hoewel er nog een Amerikaans bemiddelingsplan werd gelanceerd, trok Israël ten strijde tegen de vijand. Met een onderbreking van een maand duurden de gevechten voort tot begin 1949, toen er onder bemiddeling van de VN wapenstilstandsverdragen werden gesloten op het eiland Rhodos, met Egypte, Libanon, Jordanië en Syrië. Door uitgebreide wapenleveranties had Israël echter zo’n overwicht opgebouwd dat er zelfs gebieden veroverd werden die tot op heden nog steeds Israëlisch grondgebied zijn. Arabische Palestijnen vluchtten met duizenden tegelijk naar de buurlanden en begin 1949 had 80% het land verlaten of was door de Israëlische troepen het land uitgezet. Zij waren gedwongen zich te vestigen in vluchtelingenkampen in Jordanië (inclusief voor 1967 de Westelijke Jordaanoever), Libanon en de door Egypte ingelijfde Gazastrook. Joden uit de hele wereld maakten net de omgekeerde reis; met name uit de Sovjet-Unie en uit de Arabische landen emigreerden honderdduizenden joden naar Israël om te helpen met het opbouwen van het land. Vanuit de Arabische buurlanden werden terroristen (‘fedajin’) ingezet om het leven in Israël te ontregelen. Dit kostte ca. 1300 Israëli’s het leven en Israël reageerde elke keer met vergeldingsacties. Dit patroon zou tot op de dag van vandaag het lot zijn van het Israëlische en Palestijnse volk.

Israëls eerste minister-president en jarenlang de dominerende figuur was David Ben-Goerion (1948-1953; 1955-1963). Hij was de leider van de grootste partij, de socialistische Mapai. Onder Ben-Goerion begon de staatsvorming. Industrialisatie en mechanisatie van de landbouw zorgden voor een welvaartsstaat naar westers voorbeeld.

David Ben Goerion, eerste premier van IsraelPhoto: Israeli GPO photographer CC 4.0 International no changes made

Het belangrijkste probleem voor Israël bleef de verhouding tot de Arabische staten. Vooral na de revolutie in Egypte (1952) begon de situatie dreigend te worden, omdat de Egyptische president Nasser ernaar streefde de nederlaag van 1948 ongedaan te maken. In 1955 nam de spanning verder toe door onder ander wapenleveranties aan Egypte uit communistische landen, de militaire verbonden tussen Egypte en Arabische landen en het sluiten van het Suezkanaal in 1956. Israël werd door Frankrijk en Groot-Brittannië aangezet om een oorlog tegen Egypte te beginnen. De Sinaï werd in zes dagen ingelijfd, maar Israël werd onder druk van de Verenigde Staten gedwongen dit gebied niet definitief in te nemen. In maart 1957 trok Israël zijn troepen dan ook terug. De situatie in de regio werd nu zeer gecompliceerd en tevens toneel van de Koude Oorlog, waarin de Arabische staten gesteund werden door de Sovjet-Unie en Israël door de Verenigde Staten en West-Europese landen.

In 1960 raakte premier Ben-Goerion in conflict met een groot aantal partijgenoten, wat in 1963 leidde tot zijn aftreden. Hij werd opgevolgd door de minister van Financiën Levi Esjkol (1963-1969).

In 1964 werd de Palestine Liberation Organization opgericht (PLO). Zij wezen de wereldgemeenschap op het grote Palestijnse vluchtelingenprobleem, maar Israël was gewoon niet te vermurwen om vluchtelingen te laten terugkeren naar hun oude vaderland. Aan de andere kant vormden de vele vluchtelingen in de landen waar ze verbleven een steeds grotere bron van problemen.

Zesdaagse Oorlog en Yom Kippoer Oorlog

Mosje Dayan, IsraelPhoto: IDF Spokesperson's Unit CC 3.0 Unported no changes made

In de zomer van 1967 voerde Israël een preventieve oorlog tegen de Arabische buurlanden en bezette tijdens de zogenaamde Zesdaagse Oorlog (5-10 juni, ook wel Juni-oorlog genoemd) de Syrische Golanhoogte, de Jordaanse Westbank, het Egyptische Sinaï-schiereiland met de Gazastrook en Oost-Jeruzalem. Onder leiding van de legendarische Mosje Dayan behaalden de Israëli’s een eclatante overwinning op de Arabische buren. Op 10 juni 1967 werd door bemiddeling van de Veiligheidsraad het vuren gestaakt, waarmee een eind kwam aan de Zesdaagse Oorlog.

Op 22 november 1967 nam de Veiligheidsraad resolutie nr. 242 aan die uitging van terugtrekking door Israël uit de door dit land bezette gebieden, maar Israël weigerde zich uit de bezette gebieden terug te trekken en installeerde een militair bestuur. De Arabische staten weigerden Israël te erkennen en na 1967 werd Israël geteisterd door Palestijnse terroristen die opereerden vanuit Jordanië en Libanon. Vergeldingsacties werden ook uitgevoerd op Egyptisch grondgebied, waarop Egypte voorstellen tot vredesonderhandelingen deed, die echter door Israël werden afgewezen. In oktober 1973 trokken Egypte en Syrië ten aanval en boekte aanvankelijk succes in deze zogenaamde Yom Kippoer-oorlog. Israël sloeg echter terug en daarop zorgden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie voor een wapenstilstand. Diplomatieke onderhandelingen tussen de Egyptische president Anwar as-Sadat, de Amerikaanse bemiddelaar Henry Kissinger en de Israëlische premier Golda Meïr (die in februari 1969 de overleden Esjkol was opgevolgd) werden zo gevoerd dat het leek alsof Egypte als overwinnaar uit de strijd was gekomen. In maart 1974 vormde mevrouw Golda Meir een nieuwe coalitieregering; in april echter kondigde zij haar aftreden aan. Generaal Rabin werd premier van een nieuw coalitiekabinet met als ministers onder andere Sjimon Peres en Jigal Allon.

Vredesverdrag tussen Israël en de Palestijnen!

In de loop van 1974 werden met Egypte en Syrië troepenscheidingsakkoorden gesloten, waarbij Israël zich terugtrok uit de gebieden die het in de Oktober-oorlog had bezet en ook een gedeelte van de Sinaï prijsgaf.

Intussen geraakte Israël, vooral door de hantering van het 'oliewapen' door de Arabische landen, in toenemende mate geïsoleerd en werd ook betrokken in de Libanese burgeroorlog door de vergeldings- en preventieve acties op Libanees grondgebied tegen de daar verblijvende Palestijnen.

Camp David akkoordPhoto: Publiek domein

In 1977 werden de parlementsverkiezingen gewonnen door de conservatieve Likoedpartij onder Menachem Begin. De oorlog had ondertussen een economische crisis tot gevolg, die zelfs leidde tot emigratie. Bij gemeenteraadsverkiezingen in 1976 stemde de Palestijnse bevolking massaal op de PLO, terwijl de Israëlische Palestijnen zich in toenemende mate solidair verklaarden met de Palestijnen in de bezette gebieden. In november 1977 kwam president Sadat van Egypte op bezoek bij Begin en hij stelde een vredesregeling voor. In 1978 kwam er onder bemiddeling van de Amerikaanse president Carter te Camp David (-akkoorden) zicht op een vredesverdrag tussen Israël en Egypte. In maart 1979 kwam dit vredesverdrag daadwerkelijk tot stand, maar het steeds maar weer stichten van nederzettingen in de bezette gebieden voorkwam een verdere toenadering. In augustus 1980 nam het Israëlische parlement een wet aan waarbij Jeruzalem tot de ene en ondeelbare hoofdstad werd verklaard. De verkiezingen van 30 juni 1981 werden gewonnen door het Likoedblok, en begin kon zijn tweede kabinet gaan vormen. In 1981 werd ook het nederzettingenbeleid geïntensiveerd en op 14 december werd de Hoogvlakte van Golan geannexeerd, ondanks veel internationale kritiek.

Ondanks een stilzwijgend bestand met de PLO in Libanon trokken Israëlische troepen na een aanslag op de Israëlische ambassadeur in Londen op 6 juni 1982 met veel vertoon van macht Zuid-Libanon binnen en belegerden zelfs de hoofdstad Beiroet. Ondanks de aftocht van de PLO-strijders, kreeg Israël ook binnenlands veel kritiek te verwerken, zeker na de moordpartijen door Libanese bongenoten in de Palestijnse kampen Sabra en Chatila in september 1982.

In augustus 1983 trad premier Begin af en nam zijn minister van Buitenlandse Zaken Jitschak Sjamir de leiding van het kabinet over. Vervroegde verkiezingen in maart 1984 leverden een regering van 'nationale eenheid' op, waarin eerst de socialist Sjimon Peres (1984-1986) en vervolgens Likoedleider Sjamir (1986-1988) premier zouden zijn. Deze regering besloot in juni 1985, afgezien van de veiligheidszone, tot een volledige terugtrekking uit Libanon. Met een diep ingrijpend saneringsbeleid wist dit kabinet de beroerde economische toestand te verbeteren.

In 1984 kwamen via een geheime luchtbrug 10.000 joden of Falasha’s uit Ethiopië naar Israël.

Eerste Intifada

Barricade tijdens de eerste intifadaPhoto: Abarrategi CC 4.0 International no changes made

Groeiende onrust in de bezette gebieden werd door Israël beantwoord met harde strafmaatregelen, deportaties, verschijningsverboden en schoolsluitingen. Naast PLO-aanhangers manifesteerden zich ook steeds meer islamitische fundamentalisten, waaronder de Hamas-beweging. Op 8 december 1987 brak in de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever de Palestijnse opstand of Intifada uit. Ondanks harde maatregelen bleek het leger niet in staat hieraan het hoofd te bieden en de groeiende verdeeldheid hierover in Israël zelf kwam tot uiting bij de verkiezingen van 1 november 1988, waarbij zowel het Likoedblok als de Arbeiderspartij zetels verloren aan radicale partijen ter rechter- en linkerzijde.

Ondertussen bleef de nauwe strategische, politieke en economische samenwerking met de Verenigde Staten bestaan, maar ook met de Sovjet-Unie en andere communistische landen in Oost-Europa werden in de jaren tachtig geleidelijk de banden hersteld, wat tot uiting kwam in onder andere een toenemende immigratie van Russische joden.

Tweede Golfoorlog

Israel vuur patriot raketten af om Iraakse Scudraketten uit te schakelenPhoto: Alpert Nathan CC 3.0 Unported no changes made

Eind 1989 deden Egypte onder Moebarak en de Verenigde Staten tevergeefs pogingen de impasse in het overleg over de bezette gebieden te doorbreken. Op 15 maart 1990 kwam het kabinet Sjamir-Peres ten val en pas na een moeizame kabinetsformatie wist Sjamir uiteindelijk in juni 1990 een coalitie te vormen van zijn Likoedblok met een aantal religieuze en nationalistische partijen.

Na het begin van de Tweede Golfoorlog op 17 januari 1991 probeerde Irak Israël bij de strijd te betrekken door Israëlische steden met Scudraketten te bestoken, waarbij enige doden vielen, maar voornamelijk materiële schade werd aangericht. Onder druk van de Amerikaanse regering besloot Israël de aanvallen niet te beantwoorden teneinde de anti-Iraakse coalitie niet in problemen te brengen.

Na de oorlog, februari 1991 laaide de Intifada weer op. Mede onder druk van de Amerikanen nam Israël eind 1991 deel aan een vredesconferentie over het Midden-Oosten in Madrid. De Palestijnen die deel uitmaakten van de Palestijns-Jordaanse delegatie, kregen bij hun terugkeer een heldenontvangst.

Periode Rabin

Rabin, IsraelPhoto: Yaakov Saar CC 3.0 Unported no changes made

Op 13 juli 1992 werd Sjamir vervangen door Jitschak Rabin. De regering-Rabin ging contacten met de PLO niet uit de weg, wat op 13 september 1993 in Washington resulteerde in een akkoord over beperkt Palestijns zelfbestuur in Gaza en Jericho. Door dit Akkoord van Oslo werden mogelijkheden geschapen voor een verbetering van de relatie met Syrië, Jordanië en Libanon. In 1995 volgde het Oslo-2-akkoord, dat voorzag in een gefaseerde Israëlische terugtrekking uit de belangrijkste steden op de Westelijke Jordaanoever.

In maart 1993 koos de Knesset Ezer Weizman van de Arbeiderspartij tot president als opvolger van Chaim Herzog. Midden 1994 tekenden de Israëlische premier Rabin en koning Hoessein van Jordanië de ‘Verklaring van Washington’, waarbij formeel een einde kwam aan de staat van oorlog tussen beide landen. De onderhandelingen met Syrië daarentegen bleven moeizaam verlopen, met als voornaamste struikelblokken de veiligheidsmaatregelen bij een Israëlische aftocht uit de Golanhoogte en de 'diepte' van de te sluiten vrede. Bij confrontaties tussen het Israëlische leger en zijn bondgenoot, de South Lebanese Army (SLA), enerzijds en sji'itische Hezbollah-strijders en Palestijnen anderzijds vielen ook in 1995 weer tientallen doden.

Periode Netanyahu

Nethanyahu ontmoet Arafat op het world economic forum in Davos in 1997Photo: World Economic Forum CC 2.0 Generic no changes made

In november 1995 werd premier Rabin in Tel Aviv vermoord door een jonge Israëlische nationalist. Hij werd opgevolgd door Sjimon Peres, die het vredesproces voortzette. Peres leed eind mei 1996 bij de parlementsverkiezingen en bij de eerste directe verkiezing van een nieuwe premier een zeer kleine nederlaag tegen Likoedleider Benjamin Netanyahu. Netanyahu vormde een rechtsreligieuze coalitieregering en beloofde het vredesproces met de PLO en de Arabische landen voort te zetten. Bij de eerder in 1996 gehouden verkiezingen voor een Palestijnse Raad en een Palestijnse president, werd Arafat met ruime meerderheid tot president gekozen.

In de loop van 1996 ontstond in Israël grote politieke verdeeldheid over het vredesproces. De oorzaken daarvan waren de zelfmoordaanslagen van de Hamas en het beleid van Netanyahu, die de vrede-voor-landfilosofie van Rabin en Peres terzijde schoof en op basis van een vrede-voor-veiligheidstrategie de onderhandelingen met de PLO onder grote buitenlandse druk schoorvoetend voortzette.

Netanyahu kondigde de bouw van nieuwe joodse nederzettingen aan en weigerde aanvankelijk in te stemmen met de terugtrekking van het Israëlische leger uit Hebron, waarover begin 1997 na Amerikaanse druk alsnog overeenstemming werd bereikt. De spanningen tussen Israël en de PLO liepen snel op en ook de fragiele relatie met de Arabische landen werd door de harde Israëlische standpunten op de proef gesteld.

Het vredesproces kwam verder in het gedrang toen Netanyahu in februari 1997 de bouw aankondigde van de joodse woonwijk Har Homa in Oost-Jeruzalem. Bovendien werd in september van dat jaar begonnen met de bouw van nieuwe joodse nederzettingen in Efrat, op de Westelijke Jordaanoever. Zelfs de Verenigde Staten keurden in oktober 1997 openlijk het beleid van de regering-Netanyahu af, en binnen de Arabische wereld en de Europese Unie nam het ongenoegen toe over de Israëlische nederzettingspolitiek. In november werd het overleg hervat tussen Israël en Palestijnse delegaties over de verdere uitwerking van de gebiedsoverdracht. In Israël kreeg Netanyahu het zwaar te verduren door onder andere een beschuldiging wegens corruptie en een mislukte moordaanslag op een Hamas-leider door de Israëlische geheime dienst. Ook groeide in Israël zelf het verzet tegen de Israëlische aanwezigheid in Libanon, waar het leger verschillende aanvallen uitvoerde op de pro-Iraanse Hezbollah. In juni 1997 koos de Arbeiderspartij Ehud Barak tot partijleider, als opvolger van Sjimon Peres. In de Palestijnse Autonome Gebieden (Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook) verslechterde de leefsituatie aanzienlijk door de strafmaatregelen van Israël naar aanleiding van de bomaanslagen door Hamas. 70.000 Palestijnen konden door de grenssluitingen niet naar hun werk. Ook de Palestijnse leider Arafat verloor aan prestige door het vastlopen van het vredesproces en de toenemende corruptie in Palestijnse kring. In april deed de Britse premier Blair als voorzitter van de Europese Unie een poging het vredesproces weer vlot te trekken.

Amerikaanse druk op Netanyahu leidde uiteindelijk tot het akkoord van Wye Plantation dat onder leiding van de Amerikaanse president Clinton en met hulp van de zieke Jordaanse koning Hoessein in oktober 1998 werd gesloten door Arafat en Netanyahu. Het akkoord hield in dat Israël zich uit 13,1 procent van de Westelijke Jordaanoever zou terugtrekken, en Arafat op zijn beurt, beloofde harder op te treden tegen terroristische aanslagen van Hamas en was ook bereid om het Palestijns Handvest te herzien. Het Israëlische nederzettingenbeleid was ook nu weer spelbreker en stond bleek de uitvoering van Wye Plantation in de weg.

Periode Barak

Barak IsraelPhoto: Adi Cohen Zedek CC 3.0 Unported no changes made

Eind 1998 viel Netanyahu’s kabinet, maar de Likoed koos Netanyahu opnieuw tot kandidaat-premier en lijsttrekker. Als reactie daarop keerden verschillende Likoed-kopstukken de partij de rug toe. De spanningen tussen ultra-orthodoxe en seculiere joden in Israël liepen begin 1999 hoog op.

De grote verliezer van de parlementsverkiezingen van medio mei 1999 was de Likoedpartij te zien; een grote winnaar was de ultra-orthodoxe Shaspartij, die 10 zetels won. De Arbeiderspartij bleef, ondanks fors zetelverlies. Netanyahu trok zich na de uitslag onmiddellijk terug als premier en de nieuwe premier werd Ehud Barak van de Arbeiderspartij. Netanyahu trad ook nog af als partijleider en werd opgevolgd door Ariel Sjaron.

Tijdens zijn campagne had Barak beloofd het vredesproces met Syrië en de Palestijnen weer vlot te trekken, en hij deed de concrete toezegging dat onder zijn bewind het Israëlische leger binnen één jaar Libanon verlaten zou hebben. Barak beloofde voorts dat over de teruggave van de Golan aan Syrië en terugtrekking van het Israëlische leger uit Zuid-Libanon een referendum de doorslag zou geven.

Direct na de beëdiging van zijn kabinet begon Barak onderhandelingen met de Palestijnen. Na interventies van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Albright, en de Egyptische president, Moebarak, sloten Barak en Arafat op 4 sept. 1999 een nieuw akkoord. In dit 'Wye-2' verplichtte Israël zich ertoe dat 18,1% van bezet land op de Westelijke Jordaanoever in drie fases onder Palestijns gezag zou komen en dat ten minste 350 Palestijnse gevangenen zouden worden vrijgelaten. De belangrijkste toevoeging in Wye-2 was een blauwdruk voor een alomvattende vrede tussen Israël en de Palestijnen, die op 13 februari 2000 afgerond zou moeten zijn en de basis moest vormen van een definitieve vredesregeling in september 2000. Hierna begon Israël met de uitvoering van het akkoord. In twee fases werden 350 Palestijnse gevangenen vrijgelaten en op 4 oktober 1999 werden protocollen voor de verbindingsweg tussen Gaza en Hebron ondertekend. In januari 2000 werd tussen Israël en de Palestijnen een akkoord gesloten over de overdracht van land op de Westelijke Jordaanoever.

De onderhandelingen voor de vrede verliepen echter slecht, en vooral de status van Jeruzalem was een teer punt. Uit protest tegen de voortgaande bouw van joodse nederzettingen staakten de Palestijnen de onderhandelingen begin december, maar een geheime topontmoeting tussen Barak en Arafat bracht het vastgelopen vredesproces weer op gang.

In december 1999 bereikten Israël en Syrië overeenstemming over vredesonderhandelingen en maakten afspraken over teruggave van de Golan in ruil voor vrede, en de terugtocht van Israël uit Zuid-Libanon in ruil voor Syrische inspanningen om Hezbollah aan banden te leggen. Half april 2000 voltooide Israël de terugtrekking van troepen uit Libanon.

Israël ontving in het begin van 2000 de paus ook de Chinese president bezocht het land.

Periode Sharon

Sharon IsraelPhoto: Helene C. Stikkel in het publieke domein

De coalitie van Barak viel medio 2000 uit elkaar als gevolg van meningsverschillen tussen de regeringspartijen over de binnenlandse en buitenlandse politiek. Nieuwe verkiezingen vonden in februari 2001 plaats en leverden een grote overwinning op voor de Likoedpartij van Ariel Sharon.

Naar aanleiding van meningsverschillen tussen Likoed en de Arbeiderspartij vonden in januari 2003 opnieuw verkiezingen plaats. De Arbeiderspartij verloor deze verkiezingen terwijl de centrum-rechtse partij Shinui sterk groeide. In maart 2003 had Sharon een nieuw kabinet gevormd, bestaande uit Likoed, Shinui, de Nationale Religieuze Partij en de Nationale Unie, samen goed voor 68 van de 120 zetels in de Knesset.

Na de verkiezingen leek Sharon een wat mildere koers te varen. Begin februari voerde hij zelfs besprekingen met gematigde Palestijnen. Ondertussen voerden de Verenigde Staten, de Verenigde Naties, de Europese Unie en Rusland de druk op beide partijen op. Men stelde een ‘routekaart’ op voor een allesomvattende vrede in het Midden-Oosten. In de loop van 2003 en begin 2004 zorgden vele bloedige aanslagen ervoor dat er van alle goede bedoelingen weinig terecht kwam.

Na 38 jaar bezetting voltooide Israël op 22 augustus 2005 de ontruiming van zijn 22 nederzettingen in de Palestijnse Gazastrook. Twee weken eerder dan gepland en vreedzamer dan verwacht verlieten alle ongeveer 8500 kolonisten het gebied.

Doordat de religieuze partijen het hier niet mee eens waren viel de regering van Sharon echter en Sharon richtte zijn eigen politieke partij op, Kadima geheten. In 2006 raakte Sharon in een diepe coma en na een overgangsperiode werd Ehud Olmert de nieuwe premier.

Periode 2006-heden

De verkiezingen in de Palestijnse gebieden in 2006 werden gewonnen door de fundamentalistisch-islamistische Hamas. Dit leidde tot een economische en politieke boycot van de Palestijnse Autoriteit door Israël, de VS en de EU die Hamas als een terroristische organisatie aanmerken. Na een aanval door de Libanese beweging Hezbollah op een Israëlische grenspost waarbij drie Israëlische soldaten werden gedood en twee werden gevangengenomen en raketbeschietingen op Israëlische doelen, begon het Israëlische leger met een massale vergeldingsaanval op Libanon waarbij ruim 1100 Libanese doden vallen, het merendeel burgers. In Noord-Israël komen 1500 katjoesjaraketten neer; Israël zag echter geen kans deze raketbeschietingen te stoppen.

Olmert IsraelPhoto: Government Press Office (Israel) CC 3.0 Unported no changes made

De Israëlisch-Libanese oorlog van 2006 leidde tot grote binnenlandse problemen voor Olmert. Ook in het zuiden van Israël wordt de bevolking geconfronteerd met voortdurende raketbeschietingen, ditmaal vanuit de Gazastrook dat door Hamas wordt gecontroleerd. Sderot heeft het hierbij het zwaarst te verduren.

In november 2007 werd in de Amerikaanse stad Annapolis een conferentie gehouden tussen Israël, de Palestijnse Autoriteit en diverse Arabische landen die ook vertegenwoordigers sturen. President Bush riep deze conferentie bijeen met het doel om voor het einde van 2008 een onafhankelijke Palestijnse staat te creëren.

In mei 2008 werd bekend dat Olmert van corruptie wordt verdacht. Een Amerikaanse zakenman van Joodse afkomst genaamd Morris Talansky zou hem over een periode van vijftien jaar in totaal 150.000 dollar hebben gegeven. Olmert beweert dat het om bijdragen ging voor zijn verkiezingscampagnes maar de Israëlische justitie denkt dat hij het geld in eigen zak heeft gestoken. Olmert treed in juli 2008 af en wordt opgevolgd door Tzipi Livni. Zij slaagt er niet in een meerderheidsregering te vormen. Ondertussen voert Israël actie in de Gaza-strook in verband met aanhoudende raketaanvallen op Israëlisch grondgebied, dit leidde tot internationale protesten wegens het gebruik van disproportioneel geweld.

Op 10 februari 2009 worden vervroegde verkiezingen gehouden. Bij de verkiezingen haalt geen van de partijen een duidelijke meerderheid. Benjamin Netanyahu wordt gevraagd een nieuw kabinet te vormen en slaagt daar in maart 2009 in met steun van de arbeiderspartij van Barak.

Israëlische militairen hielden op 31 mei 2010 een scheepskonvooi met goederen tegen dat vanuit de wateren rondom Cyprus onderweg was naar Gaza met de bedoeling de blokkade van Gaza te breken en er hulpgoederen en medicijnen af te leveren. Hierbij kwamen 9 Turkse activisten om het leven en werden de verhoudingen met Turkije ernstig verstoord. Directe besprekingen met de Palestijnen mislukken in het najaar van 2010 vanwege onenigheid over de nederzettingen problematiek. In november 2012 vecht Israël gedurende zeven dagen een confilct uit met HAMAS over de Gaza-strook.

Nethanyahu in 2018Photo: U.S.Embassy Tel Aviv CC 2.0 Generic no changes made

In januari 2013 zijn er parlementsverkiezingen. Netanyahu wordt in maart 2013 leider van een coalitie. In juli 2013 worden de directe onderhandelingen met de Palestijnen hervat en die worden in 2014 voortgezet. In juli 2014 vinden over en weer raketbeschietingen plaats tussen Hamas uit de Gazastrook en Israël. Israël trekt met grondtroepen Gaza binnen. In mei 2015 vormt Netanyahu na vervroegde verkiezingen zijn vierde regering met rechtse signatuur en religieuze inbreng.
In mei 2016 wordt de coalitie uitgebreid met Jisrael Beetenoe. In juni 2016 wordt er een akkoord tot stand gebracht naar aanleiding van het Gaza scheepsincident en normaliseren Turkije en Israël hun betrekkingen. In februari 2017 wordt er een wet in het parlement aangenomen die tientallen Israëlische nederzettingen op Palestijns gebied legaliseert. In december 2017 erkent president Trump Jeruzalem als hoofdstad van Israël, dit veroorzaakt grote onrust in de Arabische wereld en bij zijn Westerese bondgenoten.
Tussen maart 2019 en april 2020 vinden een drietal verkiezingen plaats waarin Nethanyahu het opneemt tegen een centrumcoalitie onder leiding van Benny Gantz, de voormalige chefstaf van het leger. Er komt geen duidelijke meerderheid, in april 2020 vormen ze samen een regering van nationale eenheid om de Covid-Pandemie het hoofd te kunnen bieden. Begin 2021 moet Nethanyahu voor de rechter verschijnen vanwege een aanklacht voor corruptie.
Begin mei 2021 laaide het Israëlisch-Palestijnse conflict weer in alle hevigheid los. Gewelddadigheden tussen Israëliërs en Palestijnen waren aan de orde van de dag, evenals duizenden Hamas-raketaanvallen op Israël en vele Israëlische luchtaanvallen in de Gazastrook. Na elf dagen van hevige confrontaties werd er een staakt-het-vuren uitgeroepen tussen Israël en extremistische Palestijnse groeperingen.

Bevolking

Joden: emigranten en immigranten

Emigratie uit IsraelPhoto: Publiek domein

Al in de eeuwen rondom het begin van onze jaartelling trekken veel Joden uit Palestina weg. Ze vestigden zich in alle delen van de toenmaals bekende wereld: Klein-Azië, Griekenland, Italië, Egypte en Noord-Afrika. Deze joden houden zich vooral op in bloeiende en omvangrijke handelskolonies. Men vermoedt dat er in die tijd meer joden buiten Palestina leefden dan binnen haar grenzen. In de loop van de Middeleeuwen vestigden zich joden in de meeste Europese landen, maar ook in de landen van het Midden-Oosten, Azië tot aan China toe.

Inmmigranten Israel net na de tweede wereldoorlogPhoto: Publiek domein

De eerste groepen immigranten in de 15e en 16e eeuw kwamen uit Spanje en Portugal, van waar ze om hun geloof verdreven werden. Het verband tussen vervolging en migratie zal zich tot de dag van vandaag blijven bestaan.

Immigratie per continent, 1948-2000:

Europa1.718.000
Afrika476.000
Azië411.000
Amerika en Oceanië215.000
Onbekend32.000

Immigratie per periode:

1948-1951688.000
1952-1959272.000
1960-1969374.000
1970-1979346.000
1980-1989154.000
1990-2000969.000

Samenstelling en spreiding

In de hele wereld wonen momenteel zo’n 15 miljoen joden, waarvan ongeveer de helft in Israël woont en een derde in de Verenigde Staten.

Israël telde in 2017 (inclusief Oost-Jeruzalem en de geannexeerde Golanhoogvlakte) 8,3 miljoen inwoners, van wie 75% joden en bijna 25% arabieren. Naar plaats van geboorte kan het volgende onderscheid gemaakt worden bij de joden: Israëlisch van geboorte 76,3%, Europees/Amerikaans van geboorte 16,2%, Afrikaans van geboorte 4,8% en Aziatisch van geboorte 2,7%. Op de Westelijke Jordaanoever wonen ca. 187.000 joden, in de Gazastrook ca. 5.000, op de Golanhoogvlakte ca. 20.000 en in Oost-Jeruzalem ca. 175.000. Tegenwoordig leven er meer dan 1,5 miljoen Arabieren in Israël, van wie 80% moslim is. De overige 20% bestaat uit christenen en Druzen. Op de Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem wonen ca. 1.7 miljoen Palestijnen.

Bevolkingsdichtheid IsraelPhoto: Ynhockey CC 4.0 International no changes made

De bevolking is zeer ongelijk over het land verspreid: in het district Noord, ten noorden van Haifa, en in het district Zuid, ten zuiden van Jeruzalem, - tezamen 85% van de totale oppervlakte van het land - woont maar ca. 27% van de totale bevolking. Israël is dan ook een van de meest verstedelijkte landen ter wereld: ruim 90% van de bevolking woont in de steden, vooral in Jeruzalem, Tel Aviv en Haifa. De bevolkingsdichtheid voor geheel Israël bedraagt ca. 376 inwoners per km2. In de regio rond Tel Aviv bedraagt de gemiddelde bevolkingsdichtheid ca. 7000 inwoners per km2. Volgens schattingen is Israël in 2020 één van de dichtst bevolkte landen ter wereld. De bevolkingsdichtheid zal dan ongeveer 750 mensen per km2 bedragen.

De Palestijnen wonen voor het merendeel op het platteland en in de steden van de door Israël bezette gebieden. Het aantal bewoners van de collectieve kibboets is sinds 1948 aanzienlijk gedaald ten gunste van de coöperatieve mosjaviem. De mosjaviem is een agrarisch woonpatroon, waarin ongeveer 4% van de Israëlische bevolking woont. Het land is gemeenschappelijk bezit en er is sprake van gezamenlijk beheer.

De groei van de joodse bevolking in Israël is in een aantal periodes zeer groot geweest. In de periode van 1948 tot 1980 was er zelfs sprake van een groei van ruim 300%, tot begin van de jaren zeventig vooral een gevolg van de enorme immigratie. Hierna is de immigratie sterk verminderd (in 1987 overtrof het aantal emigranten dat van de immigranten). Vanaf het begin van de jaren negentig immigreerden vele joden uit de Sovjet-Unie. Sinds 1948 zijn er meer dan 2 miljoen mensen naar Israël geëmigreerd en men zegt daarom wel eens dat Israël één natie is, bestaande uit honderd nationaliteiten. Een globale tweedeling die gemaakt kan worden maakt een onderscheid tussen ashkenazische en sefardische Joden. De Ashkenazim komen voornamelijk uit de landen ten noorden van de Middellandse Zee. Sefardische joden komen uit de landen ten zuiden en oosten van de Middellandse Zee.

De samenstelling van de joodse bevolking is zeer divers. Naar de herkomst zijn over het algemeen acht groepen te onderscheiden:

-Een nogal heterogene categorie van joodse bewoners van Palestina van vóór de moderne immigratie (aliya). In 1882, het jaar waarin de moderne joodse emigratie naar Palestina in feite begint, woonden er ca. 24.000 joden in Erets Jisraël.

-De ca. 150.000 joden die in vier golven tussen 1882 en 1931 het land als kolonisten binnenkwamen, zijn vooral uit Oost-Europese landen afkomstig.

-Een aantal van meer dan 300.000 joden uit Midden-Europa, m.n. Duitsland en de door Duitsland bezette gebieden, die in de jaren dertig en veertig hun

geboorteland ontvluchtten.

-De joden die in de periode 1945-1948 het land legaal of illegaal binnenkwamen, overwegend joden die aan de nazi-vervolgingen waren ontkomen of de concentratiekampen hadden overleefd.

-De honderdduizenden joden van na 1948 die uit Irak, Jemen en Noord-Afrika het land binnenstroomden, in de jaren tachtig ook uit Iran en Ethiopië, de Falasja's. De emigratie van de Ethiopische joden gebeurde via de Operatie Mozes, waarbij in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw in twee fases ca. 30.000 mensen naar Israël gehaald.

-De Sabra's, de in Israël geboren joden (inmiddels veruit de meerderheid van de bevolking).

-Oost-Europese immigranten van na 1957, vooral veel uit de Sovjet-Unie na 1989.

-Zionisten uit de Europese landen, Noord- en Zuid-Amerika, Zuid-Afrika en Australië.

De bevolkingsgroei bedroeg in 2017 1,51% (geboortecijfer 18.1 per 1000 inwoners, sterftecijfer 5.2). Het geboortecijfer van de Palestijnse bevolking in Israël is groter dan dat van de joodse bevolkingsgroep, terwijl de sterftecijfers vrijwel gelijk zijn.

In 2017 was 27,5% van de bevolking jonger dan 15 jaar; slechts 11,3% was ouder dan 65 jaar. De gemiddelde levensverwachting was in 2017 voor mannen 80,6 en voor vrouwen 84,5 jaar.

De drie grootste steden van Israël:

Tel Aviv / Jaffa3.608.000
Haifa1.097.000
Jeruzalem839.000

Joodse gemeenschap in Nederland

Auschwitzmonument van Jan Wolkers ion AmsterdamPhoto: Arthena CC 4.0 International no changes made

Uit onderzoek in 2000 gehouden blijkt dat er tussen de 40.000 en 45.000 joden in Nederland wonen. De meeste joden wonen in de Randstad, 45% in Amsterdam. Ongeveer 10.000 Nederlandse joden zijn in de loop der jaren naar Israël geëmigreerd.

Al in de vroege middeleeuwen woonden er kleine groepjes joden in de Nederlanden, onder andere in Limburg, Brabant en Gelderland ten oosten van de IJssel. Eind 16e eeuw was Amsterdam een centrum van joods leven en met 10.000 joden rond 1700 de grootste joodse gemeenschap in West-Europa.

De Franse Verlichting zorgde er aan het eind van de 18e eeuw voor dat de joodse gemeenschap zich sociaal, maatschappelijk en politiek beter kon integreren in de Nederlandse samenleving. De Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek stelde in 1796 de joden in ons land volledig gelijk aan de onderdanen van andere (religieuze) gezindten.

De Franse koning Lodewijk Napoleon zorgde ervoor dat de joden tot de ‘Hollandse natie’, en dus niet meer als een aparte gemeenschap werden gerekend. De joodse gemeenten bundelde hij in 1808 door de instelling van het zogenaamde Opperconsistorie.

In de Tweede Wereldoorlog telden de Duitsers in Nederland ongeveer 140.000 joden. Zo’n 15.000 van hen waren al op de vlucht geslagen voor de Duitsers. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in totaal 106.000 Nederlandse joden omgebracht door de Duitsers, het hoogste percentage van heel West-Europa. Veel Nederlanders gedroegen zich te passief jegens de anti-joodse maatregelen van de Nazi’s. Ca. 5000 joden wisten te overleven door onder te duiken bij niet-joodse Nederlanders.

Sinds 1997 heeft de joodse gemeenschap in Nederland het Centraal Joods Overleg, waarin de belangrijkste joodse organisaties vertegenwoordigd zijn en die de belangen van de gemeenschap naar de overheid vertegenwoordigd. Het CJO slaagde er in 1999 en 2000 in met de regering en de financiële sector een akkoord te bereiken over de restitutie van joodse eigendommen, die tijdens de Tweede Wereldoorlog waren gestolen en op een of andere wijze bij de overheid en de financiële instellingen waren blijven hangen.

Taal

Ivriet geschreven in het IvrietPhoto: Tenth Plague CC 4.0 International no changes made

Er zijn twee officiële talen in Israël: het (modern) Hebreeuws en het Arabisch. Het moderne Hebreeuws, ook wel Ivriet genoemd, wordt door vrijwel de gehele joodse bevolking gesproken.

Een aantal groepen immigranten heeft daarnaast hun taal van herkomst behouden.

De belangrijkste talen worden hierna in het kort beschreven:

Bijbels Hebreeuws

Het Bijbels Hebreeuws was van de 2e eeuw n.Chr. tot eind 19e eeuw een dode taal. Het Oude testament, gebaseerd op de joodse Tenach, het deel van de bijbel dat dateert van voor het begin van onze jaartelling, is van origine vrijwel geheel in het Hebreeuws opgesteld.

In het Hebreeuws zijn te onderscheiden:

Hebreeuws alfabetPhoto: Maltin75 CC 3.0 Unported no changes made

Modern Hebreeuws

De herleving van het Hebreeuws als een levende taal is te danken aan de Litouwse jood Eliëzer ben-Yehuda, die zich in 1881 in Jeruzalem vestigde. Hij verspreidde onder de nieuwe generatie Hebreeuws-sprekenden woordenlijsten die toegespitst waren op de moderne maatschappij. Vanaf de invoering van het Britse mandaat was het Hebreeuws naast het Engels en het Arabisch een officiële taal. Nieuwe emigranten waren verplicht om een cursus modern Hebreeuws of Ivriet te volgen, en deze taal wordt nu door zo’n vijf miljoen mensen in Israël gesproken. Al in 1924 werd er een Hebreeuwse universiteit geopend en in 1966 won de Hebreeuws schrijvende auteur Shmuel Yosef Agnon de Nobelprijs voor de literatuur. Het Hebreeuws is een Semitische taal, die evenals het Arabisch van rechts naar links geschreven. Het is moeilijk om te zetten in Latijnse letters want heeft bijvoorbeeld geen hoofd- en kleine letters. In feite kent het Hebreeuws twee alfabetten, een voor gedrukte en een voor handgeschreven tekst. Het Hebreeuwse schrift heeft 22 medeklinkers en de ontbrekende klinkers zijn vervangen door klanktekens. Elke letter staat ook voor een getal, maar vaak worden getallen geschreven als de ons bekende cijfers.

Arabisch

Na de dood van Mohammed was Palestina een van de eerste gebieden die veroverd werd door de moslims, en in een snel tempo geïslamiseerd werd. Naast het Arabisch als spreektaal bestaat er ook een liturgische taal, het klassieke Arabisch, dat zich echter steeds meer van Arabische spreektaal onderscheidt. In Israël bestaan diverse Arabische dialecten, die zijn meegebracht door joden uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Het Arabische wordt van rechts naar links geschreven, behalve de getallen, die schrijft men van links naar rechts. Net als in het Hebreeuws worden klinkers vervangen door klanktekens

Palestijns Arabisch

Het Palestijns Arabische dialect wordt gesproken door de in Palestina geboren Arabieren en door joden die zich voor 1948 in het heilig Land vestigden.

Dit dialect lijkt veel op het Syrische en Libanese dialect, maar heeft ook invloeden ondergaan van het Hebreeuws en het Engels. Verder zijn er nog regionale verschillen en klinkt de taal in de steden en op het platteland ook anders.

Engels, Frans, Russisch, Spaans, Jiddisch

In Israël worden nog vele andere talen gesproken door de in een andere cultuur opgegroeide immigranten. Zo spreken de zogenaamde Jekké’s, Duitse immigranten uit de jaren dertig van de vorige eeuw, nog steeds alleen maar Duits. Andere talen die nog altijd worden gesproken, zijn Amharisch Ethiopisch, Nederlands, Hongaars, Pools, Chinees, en zelfs Ladinisch, dat nog wordt gesproken door afstammelingen van joden die in 1492 uit Spanje waren verdreven.

Engels was tijdens het Britse mandaat de voertaal, en is ook nu nog zeer belangrijk. Voor leerlingen is het Engels vanaf 10 jaar verplicht op school.

Als reactie op het Engelse kolonialisme was het Frans tot de Zesdaagse oorlog in 1967 de derde officiële taal, maar wordt steeds meer verdrongen door het Engels. Vooral veel Noord-Afrikaanse emigranten spreken nog Frans.

Het aantal mensen dat nog Russisch spreekt is na de massale immigratie uit de Sovjet-Unie en Rusland enorm gegroeid. Ze wonen onder andere veel in nieuwe steden als Carmiel, Natzrat Ilit en Arad.

Het Spaans wordt nog vooral door Zuid-Amerikaanse immigranten gesproken, die zich vaak in kibboetsen vestigden, maar nu ook in steden als Carmiel, Askelon en Tel Aviv wonen.

Het Jiddisch is in het middeleeuwse Midden-Europa ontstaan en is een mengeling van Hebreeuws, Duits en een aantal Slavische talen. Na de uitroeiing van de joden in Oost-Europa leek het Jiddisch te verdwijnen, maar het wordt nog steeds gesproken door een aantal immigranten en in ultra-orthodoxe gemeenschappen in Rusland, Polen, de Baltische staten en in Roemenië. Jiddische taal en literatuur worden zelfs nog op universiteiten onderwezen.

Enkele woorden:

NederlandsHebreeuwsArabisch
goedemorgenboker tovsabah al cheir
goedenachtlajla tovtisbah ala cheir
alstublieftbevàkashamin fadlak
bierbirabira
etenochelakl
theeteshay
wijnjajinnabid
suikersukarsukkar

Godsdienst

Jodendom

Thora schrijverPhoto: Willem van der Poll in het publieke domein

Van de bevolking hangt 82% het joodse geloof aan, ca. 14% de islam, 2,7% het christendom en 1,7% van de bevolking zijn Druzen.

De joodse godsdienst is gebaseerd op het geloof in één god en op het verbond dat God met het joodse volk sloot, en waarvan de geschiedenis ongeveer 4000 jaar geleden begon met het tijdperk van Abraham. Alle aspecten van het jodendom vinden hun oorsprong in de Thora, de Mozaïsche wet. Samen met de rabbijnse commentaren vormt de Thora de inspiratiebron van het gedachtegoed en de gebruiken van alle joodse gemeenschappen.

De talmoed is een verzameling geloofsregels die tot op de dag van vandaag de basis van het jodendom vormt. Deze verzameling bestaat uit de ‘misjna’, waarin naast de Thora ook gebods- en verbodsregels staan, en de ‘gemara’, waarin levensregels en interpretaties van de Thora staan.

Het openbare leven in Israël wordt gedomineerd door de joodse godsdienst. De sabbatsrust is zelfs in de wetgeving opgenomen, aangevuld door plaatselijke regelingen. De traditioneel orthodoxe opvatting van de thora met zijn '248 geboden en 365 verboden' vormt een bron van moeilijkheden voor het openbare leven in de moderne tijd.

Het Opperrabbinaat, de hoogste religieuze instelling van de joden in Israël, bestaat uit een Asjkenazische en een Sefardische opperrabbijn. Rabbijnen zijn geen priesters, maar leraren die door hun kennis van de talmoed tot verschillende interpretaties van de geschriften komen. De liberale joden genieten, althans in theorie, dezelfde faciliteiten als andere godsdienstige groepen bij de bouw van synagogen, maar hun rabbijnen worden nog altijd niet als zodanig erkend.

De Hebreeuwse kalender kent een aantal feestdagen waarop belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van het joodse volk herdacht worden.

Loofhuttenfeest of Soekkot

Dit feest wordt gehouden ter herinnering aan de terugkeer van het joodse volk in het beloofde Land, toen de Israëlieten nog in tenten en hutten woonden. Het feest markeert tevens het einde van het landbouwseizoen en het begin van de jaarlijkse cyclus van de thora. Het Loofhuttenfeest begint vijf dagen na Yom Kippoer.

Poerim

Het feest van het lot, waarin men de bevrijding van de joden herdenkt van de Perzische bezetting.

Jom Ha-Atsmaoet

Op deze dag viert men de dag waarop de onafhankelijke staat Israël in 1948 werd uitgeroepen.

Rosj Hasjanah en Yom Kippoer

Gedurende acht dagen wordt het joodse nieuwjaar gevierd en deze week wordt afgesloten door Yom Kippoer of de Grote Verzoendag, de heiligste feestdag van de joden, waarop het lot van de mens wordt bepaald door het evenwicht tussen goede en kwade daden.

Chanukah

Het feest van het licht, ter herinwijding van de Tempel in Jeruzalem na de overwinning op de Syriërs door de Makkabeeën.

Pesach

Op dit feest viert men de uittocht uit Egypte en men herdenkt het doden van de eerstgeborenen door de worgengel.

Sjavoeot

Sjavoeot of Wekenfeest valt zeven weken na Pesach. Op dit oogstfeest worden de eerste vruchten in de Tempel aangeboden en men herdenkt dat de Thora aan het joodse volk gegeven is.

Yom Hashoa

Herdenking van de holocaust.

Orthodoxe Joden in Jeruzalem, IsraelPhoto: Borja García de Sola Fernández CC 2.0 Generic no changes made

Enkele joodse gemeenschappen

Praktiserende orthodoxe joden

Deze joden zijn te herkennen aan hun keppeltje of ‘kipa’, een klein petje dat achter op het hoofd gedragen wordt. Zij zijn ervan overtuigd dat de mens verantwoordelijk voor de geschiedenis is, en nemen dan ook volop deel aan het sociale, economische en culturele leven in Israël.

Reform-jodendom

Deze liberale stroming ontstond in de 19e eeuw en had als doel om de strenge religieuze praktijken en regels te vergemakkelijken. Men zet zich ook nu nog steeds in voor de verworvenheden van de westerse maatschappij.

Wereldse zionisten

Deze pioniers van het idee van een joodse staat waren sterk anti-godsdienstig. Dit neemt niet weg dat ze gewoon alle joodse feestdagen vieren en koosjer voedsel eten.

Chassidim

Deze orthodoxe anti-zionisten ontstond in de 18e eeuw in Midden-Europa. Zij weigeren de politieke autoriteit van de staat te erkennen en beschouwen het zionisme niet in het perspectief van een expliciete relatie met God. Ze hechten meer waarde aan het gebed dan aan studie.

Christendom

De heilige Schrift en de profeten voorspelden de komst van een Messias. In het christelijk geloof heeft de levende God van Israël de vorm aangenomen van de mens Jezus Christus. Na zijn dood werd het de taak van de mens om het Koninkrijk Gods op te bouwen.

Jezus werd tussen 7 en 5 v.Chr. geboren in Bethlehem en woonde in Nazareth. Tussen het jaar 28 en 30 trok hij met zijn discipelen via Galilea naar Jeruzalem. Op Pasen van het jaar 30 werd hij ter dood veroordeeld en gekruisigd door de Romeinse bezetter.

Na de kruisiging en de opstanding begonnen de apostelen zijn leer te verkondigen. In Antiochië werden de bekeerde joden voor het eerst christenen genoemd. De leer van Christus werd opgetekend in de vier evangeliën. De eerste drie werden tussen het jaar 70 en 80 geschreven, het vierde evangelie rond het jaar 100. Ze werden op schrift gesteld door de apostelen Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes.

Betlehem, geboortekerkPhoto: Abraham CC 3.0 Unported no changes made

Christelijke feestdagen

Kerstmis

Op kerstavond vieren de katholieken de geboorte van Christus.

Pasen

Alle christenen vieren op deze dag de kruisiging en opstanding van Jezus Christus. Pasen vormt de afsluiting van de Goede Week en de veertig dagen durende vastentijd. De orthodoxe paasviering gaat met veel feesten gepaard en een maand lang steken de gelovigen kaarsen aan.

Maria Tenhemelopneming

Dit feest wordt sinds de 7e eeuw gevierd, en men herdenkt dan de overgang van Maria, de moeder van Jezus, naar het leven bij God.

Hemelvaart

Veertig dagen na de kruisiging en opstanding van Jezus, riep hij zijn volgelingen bij elkaar en nam ze mee naar een berg aan de oostkant van Jeruzalem. Daar vertelde hij hun dat hij klaar was met zijn werk op aarde en dat hij ging vertrekken naar de hemel.

Pinksteren

Vijftig dagen na Pasen viert men dat de Heilige Geest over de geloofsgemeente werd uitgestort en wordt de stichting van de Kerk in Jeruzalem herdacht.

Transfiguratie

Dit feest wordt in de oosterse Kerken gevierd en men viert dan de eenheid van de mensheid en de goddelijke natuur van Christus, en tevens de eenheid van het Oude en Nieuwe Testament.

De christelijke minderheid in Israël is vertegenwoordigd door zeventien kerkgenootschappen. De vele scheuringen in het christendom zijn het gevolg geweest van theologische meningsverschillen en de groeiende kloof tussen oost en west.

Hieronder volgt een beschrijving van enkele belangrijke in Israël aanwezige christelijke kerkgenootschappen:

Armeniërs

Halverwege de 18e eeuw stichtte het Armeense volk een katholieke kerk. Het Armeense patriarchaat van Jeruzalem valt onder de hoogste autoriteit van de Armeense kerk en telt ongeveer 2500 personen.

Kopten

Sinds 1899 is er een Koptisch patriarchaat in Jeruzalem gevestigd. De christelijke Kopten stammen uit Egypte en voelen zich nauw verbonden met de kluizenaars van de woestijn, Antonius en Pachomius, en de kloostervaders Anasthasius en Cyrillus van Alexandrië.

Grieks-orthodoxen

De Grieks-orthodoxe gemeenschap van Jeruzalem staat onder leiding van een patriarch en wordt bijgestaan door een synode van bisschoppen, archimandrieten en priesters. Ze hebben allen nog de Griekse nationaliteit.

Ethiopiërs

De Ethiopiërs werden in de 6e eeuw gekerstend. Aan het hoofd van de Kerk van Jeruzalem staat een aartsbisschop.

Protestanten

Lutheranen, anglicanen, baptisten en verschillende nationale Kerken, zoals de Schotse en Deense Kerk, zijn allemaal in Jeruzalem vertegenwoordigd.

Maronieten

De maronitische gemeenschap, van oorsprong Syrische christenen, werd in 410 gesticht door de heilige Maron, en vormen de meerderheid van de christenen in Libanon. In Israël wonnen ongeveer 6000 Maronieten.

Islam

De islam, een monotheïstische godsdienst, is geïnspireerd op de Heilige Schrift (Oude en Nieuwe Testament), en roept op tot onderwerping aan Allah en zijn goddelijk woord, de koran, zoals door de engel Gabriël aan de profeet Mohammed is geopenbaard.

Vijf pijlers van de IslamPhoto: Xxedcxx CC 3.0 Unported no changes made

De islam is gebaseerd op de koran en de soenna (traditie), het verslag van de daden en woorden van de profeet Mohammed. De vijf pijlers van de islam zijn: de geloofsbelijdenis, het gebed, het schenken van aalmoezen, het vasten tijdens de ramadan en de bedevaart naar Mekka.

Allah spreekt door de mond van Mohammed en maakt deel uit van de lijn van profeten die begint bij Adam, en verder gaat met onder andere Noach, Abraham, Mozes, Salomo, Jozef en Jezus.

De koran is geschreven ten tijde van Othman en bestaat uit 114 hoofdstukken of soera’s, verdeeld in 6243 verzen of aja’s.

Islamieten bidden vijfmaal per dag en richten zich daarbij tot de heilige plaats Mekka. De geloofsbelijdenis bestaat uit het uitspreken van de woorden: ‘Er is geen God dan Allah en Mohammed is zijn profeet.’ Als deze zogenaamde ‘sjahada’ driemaal in het openbaar wordt herhaald, is dit het teken van de bekering tot de islam.

Een andere pijler van de islam is de bedevaart of ‘hadj’. Ten minste eens in zijn leven moet een moslim een bedevaart naar Mekka gemaakt hebben. Gekleed in het wit moet hij rond de Kaaba lopen en zeven keer tussen de heuvels Safa en Marwa lopen, het ‘omra’-ritueel.

De Rotskoepel en de Al Aqsa-moskee in Jeruzalem zijn sinds de 7e eeuw op Mekka en Medina na de heiligste plaatsen van de islam.

Al Aqsa Moskee in JeruzalemPhoto: Boubakar in het publieke domein

In Israël komen de twee belangrijkste stromingen in de islam voor: de soennieten en de sjiieten. De soennieten hechten sterk het legale aspect van de islam, dat wil zeggen de wet of ‘sjaria’ en het islamitische recht of ‘fik’. Zij kennen vier juridische scholen, de malikieten, de hanefieten, de chafi’ieten en hanbalieten. De Palestijnse moslims hangen de chafi’itische en hanefitische school aan.

De sjiieten vormen in Israël een minderheid. Zij zijn volgelingen van Ali, die in hun ogen, samen met zijn zonen Hassan en Hoessein, de enige is die het ‘testament’ van de profeet heeft ontvangen. Ali is in de ogen van de sjiieten dan ook de enige legitieme opvolger van Mohammed.

Een kleine, maar wel nadrukkelijk aanwezige groepering zijn de Druzen. De Druzen hebben zich weer afgesplitst van de sjiieten. De sjiieten erkennen twaalf imams als opvolgers van Ali. De Druzen beperken dat aantal tot zeven. Zij vestigden zich rond het jaar 1000 in Palestina, en hangen een mengvorm aan van de islam en Griekse en Indiase filosofieën. Hun teksten en ceremonies zijn geheim. De Druzen hebben sinds 1957 eveneens de status van autonome religieuze gemeenschap.

Vijf belangrijke islamitische feesten:

Moeloed

Op dit feest wordt de geboorte van de profeet Mohammed gevierd.

Ramadan

Op de eerste dag van de negende maand, waarin het Goddelijke Woord aan de profeet werd geopenbaard, begint de ramadan, waarom de gelovigen van zonsopgang tot zonsondergang wordt geacht te vasten.

Aïd el-Fitr

De eerste dag van de maand sjawwal is het einde van de vasten. Op die avond eet men deegwaren met gedroogde abrikozen (amar ed-din).

Miraj

Op de 17 dag van de maand rajab herdenkt men de nachtelijke reis door Mohammed van Mekka naar Jeruzalem, waar hij ten hemel voer.

Aïd el-Ahda

Op de tiende dag van dhoe el-hidja viert men feest op het offer van Abraham te gedenken, en ieder gezin slacht dan een schaap.

Diverse geloofsgemeenschappen

Bahai's tuin in Haifa, Israel.Photo: Iraeltoutism CC 2.0 Generic no changes made

Bahá’í-geloof

De bahá’ís zijn officieel als vierde geloofsgemeenschap erkend. Het bahá’í-geloof is de jongste wereldgodsdienst (1844) met een onafhankelijke openbaring en telt ongeveer 6 miljoen aanhangers, verspreid over de hele wereld. Het leert dat God door een reeks profeten (o.a. Mozes, Boeddha, Jezus, Mohammed) aan de mensen de fundamentele leerstellingen overbrengt die op dat moment nodig zijn. Volgens het bahá’í-geloof is de wereld één land en zijn alle mensen broeders en zusters. Het centrum van het bahá’í-geloof ligt in Haifa, te midden van fraai aangelegde tuinen en terrassen die vanaf de voet van de berg Karmel, de bezoeker helemaal naar boven voeren. Op het terrein bevindt zich een aantal gebouwen, waaronder een graftombe met een gouden koepel. Deze werd in 1909 gebouwd door Abdu’l-Bahá, zoon van de stichter van de het bahá’í-geloof : Bahá’u’lláh.

Samaritanen

De Samaritanen werden al in de bijbel vervolgd als godsdienstige gemeenschap. Ze bestaat nu nog slechts uit ongeveer 100 families die in de buurt van de heilige berg Gerazim bij Nabloes wonen. Zij beschouwen de Thora, de eerste vijf boeken van het Oude testament, en het boek Jozua als heilige geschriften. Hun eerste taal is Arabisch.

Karaïeten

De ca. 15.000 karaïeten is een religieuze groep die in de Thora als Gods Woord gelooft, maar alle latere geschriften afwijst. Zij zijn Arabisch noch islamitisch van oorsprong en hebben zelfs een eigen taal.

Samenleving

Staatsinrichting

Israël heeft geen geschreven constitutie, omdat de orthodoxe en vrijzinnige stromingen niet tot overeenstemming konden komen over principiële punten. In 1950 heeft de Knesset (letterlijk ‘bijeenkomst’ of ‘vergadering’) besloten van tijd tot tijd zogenaamde fundamentele wetten aan te nemen, die samen de plaats van een grondwet moeten innemen.

Knesset, IsraelPhoto: James Emery CC 2.0 Generic no changes made

De republiek Israël is een parlementaire democratie met als staatshoofd een president. De uitvoerende macht berust bij de premier en de ministers, die samen de regering vormen; zij behoeven het vertrouwen van het parlement, de Knesset. De president vraagt de leider van de partij met de meeste zetels om de regering te vormen. De 120 leden tellende Knesset bezit wetgevende macht en wordt eens per vier jaar door het volk gekozen, volgens een systeem van evenredig, direct en geheim kiesrecht. Alle staatsburgers van 18 jaar en ouder hebben kiesrecht. Elke kiezer heeft twee stemmen: een voor de minister-president en een voor een partij; een verdeling in kieskringen is er niet. Er is een kiesdrempel van 1%, waardoor het politieke landschap sterk versplinterd is. Een duidelijk nadeel is dat de noodzaak van coalitieregeringen resulteert in een soort dictatuur van de kleine partijen. Geen enkele Israëlische partij heeft dan ook ooit de absolute meerderheid behaald. In maart 2001 is de kieswet veranderd en met ingang van de nieuwe verkiezingen zal het oude systeem weer worden gehanteerd. Dit houdt in dat men één stem uitbrengt voor één partij.

De president benoemt de kabinetsformateur na consultatie van de vertegenwoordigers van de partijfracties in de Knesset. De president zelf wordt door de Knesset bij geheime stemming voor een periode van vijf jaar gekozen en is zelf ook lid van de Knesset. Er bestaat de mogelijkheid tot herverkiezing voor nogmaals vijf jaar. Ook ministers kunnen lid van de Knesset zijn, maar het hoeft niet. Hoewel de president het staatshoofd is, bekleedt hij in feite slechts een ceremoniële functie.

De rechtsprekende macht zijn de rechters en de rechtbanken. De Israëlische strafwetgeving bestaat uit drie delen: de wetten uit de tijd dat het land een provincie was van het Ottomaanse rijk (tot 1917), de wetten uit de tijd van het Britse Mandaat en de wetten van de staat Israël zelf. Een aantal familiezaken wordt in Israël door religieuze rechtbanken behandeld. Het Hooggerechtshof beslist in laatste instantie. Voor de actuele politieke situatie zie hoofdstuk geschiedenis.

Administratieve indeling

Districten van IsraelPhoto: Golbez CC 2.0 Generic no changes made

Het land is ingedeeld in zes districten en 17 onderdistricten. De gemeenteraden worden voor vier jaar gekozen en de bezette gebieden staan onder militair bestuur, dat door burgerbeambten wordt geadviseerd.

Zes districten:

Districthoofdstadoppervlakteaantal inwoners
HadaromBe’ér Sheva’14.231 km2950.000
HamerkazRamla1.276 km21.550.000
HazafonNazerat ‘Illit3.324 km21.130.000
HefaHefa863 km2840.000
Tel AvivTel Aviv-Yafo171 km21.165.000
YerushalayimYerushalayim652 km2795.000

Onderwijs

Universiteit van HaifaPhoto: Zvi Roger CC 3.0 Unported no changes made

Het onderwijssysteem in Israël sluit deels aan bij Europa, deels bij de Verenigde Staten; onderwijs wordt in het Ivriet of Arabisch voor de Arabieren gegeven. Israël telt ruim 3000 scholen en meer dan 110.000 leerkrachten. Gemiddeld volgen Israëli’s meer dan twaalf jaar onderwijs en het analfabetisme ligt beneden de 3%.

Er zijn vier soorten onderwijs in Israël: staatsonderwijs, religieus onderwijs, Arabisch onderwijs en privé-onderwijs. Van de personen tussen 20-24 jaar gaat 56% naar de universiteit en meer dan de helft van de universitaire studenten bestaat uit vrouwen.

Israëlische kinderen gaan vanaf hun vijfde jaar eerst een jaar naar de kleuterschool, voordat ze zes jaar lang naar de basisschool gaan. Daarna volgt er een drie jaar durende middenschool, waarna er een eind komt aan de tien jaar durende leerplicht.

Na de middenschool gaat het overgrote deel van de leerlingen naar een vakschool of naar een hogere school. Ongeveer een kwart van de joodse families stuurt zijn kinderen naar een van de vele religieuze scholen.

Israël heeft zes universiteiten: de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem, de nationaal-religieuze Hogeschool van Bar-Ilan bij Tel Aviv, de Ben Goerion-universiteit van Beersheva en het Israëlisch Instituut voor Technologie (Technion) in Haifa. Verder wordt het Weizmann Instituut ook als een universiteit beschouwd.

Bijna een kwart van de werkzame bevolking heeft een universitaire opleiding afgerond, en hiermee neemt Israël, na de Verenigde Staten en Nederland, de derde plaats in op de wereldranglijst.

Typisch Israëlisch

Kibboets Gat vanuit de luchtPhoto: Amos Meron CC 3.0 Unported no changes made

KIBBOETS EN MOSJAV

De kibboetsen (IvrieT: kibbutz, kibbutzim) zijn een typisch Israëlisch experiment. Ze werden niet alleen gebouwd ter verwezenlijking van het socialistische gelijkheidsideaal, maar ook uit veiligheidsoverwegingen. De eerste kibboets werd in 1909 gesticht in een gebied ten zuiden van het meer van Genesareth. Op dit moment telt Israël ongeveer 270 kibboetsen en nog altijd worden er nieuwe kibboetsen opgezet. Gemiddeld werken er ongeveer 400 mensen in een kibboets, maar een paar dorpen hebben meer dan 1000 inwoners.

Deze landbouwnederzettingen zijn gebaseerd op het principe van gezamenlijke productie en consumptie en gelijkheid van alle leden. Tegenwoordig leeft nog maar drie procent van de Israëliërs in kibboetsen. Bijna de helft van alle agrarische producten is van deze bedrijven afkomstig en in vele daarvan worden ook industriële producten gemaakt. Ongeveer vijftig kibboetsen in vakantiegebieden hebben het toerisme omarmd. Enkele tientallen daarvan zijn lid van de Kibbutz Hotels Chain, met een eigen hoofdkantoor in Tel Aviv. De kibboetsbeweging heeft zijn eigen instituten voor hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, naast een eigen kamerorkest, theatergroepen, dansgroepen, galeries en uitgeverijen. Onderwijs, gezondheidszorg, kinderopvang, wasserijen en andere diensten zijn gratis.

Vroeger stonden alle gebouwen van de kibboets binnen een ommuurde ruimte met maar één ingang. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw stonden de woningen en ontspanningsruimten niet meer rond de binnenplaats, maar afgescheiden van de andere gebouwen. Tijdens het Britse Mandaat bestonden de eerste kibboetsen uit bouwvallige houten barakken, met palissaden en bewaakt door middel van een wachttoren.

Uit de kibboetsen zijn de ‘mosjavim’ voortgekomen, een soort coöperaties waarin de gezinnen de individuele exploitatie van hun boerenbedrijf combineren met gemeenschappelijke eigendom van productiemiddelen en diensten. De mosjav heeft geen vast ontwerp, maar ieder gezin krijgt een ongeveer even groot perceel grond van gelijke kwaliteit. In 1920 werd de eerste mosjav opgetrokken en tegenwoordig woont nog ca. 4% van de Israëlische bevolking in een van de ca. 450 mosjavim.

In de ‘mosjavim sjitufim’ is ook het land gemeenschappelijk bezit en is er sprake van gezamenlijk beheer.

KOOSJER ETEN

Koosjes MacDonalds in IsraelPhoto: Andrés Monroy-Hernández CC 2.0 Generic no changes made

De aanduiding ‘koosjer’ bij een restaurant betekent dat de keuken onder toezicht staat van het opperrabinaat. Koosjer garandeert dat de keuze van de ingrediënten en de bereiding onder streng toezicht staan. Niet-koosjer voedsel is onrein of ‘trefa’.

Men maakt in principe onderscheid tussen natuurlijke producten waar geen speciale bereiding voor nodig is, zoals vruchten, groente en koffie. Vlees mag onder bepaalde voorwaarden gebruikt worden en er zijn onreine producten die nooit gebruikt mogen worden.

Koosjer is alleen het vlees van dieren die met een vlijmscherp mes geslacht zijn, zodat het geen bloed meer bevat, want bloed wordt beschouwd als een deel van de ziel.

Koosjere zoogdieren zijn evenhoevige, herkauwende dieren als rund, lam en geit, maar niet varken, konijn of kameel, die of niet evenhoevig zijn, of hun voedsel niet herkauwen. Van gevogelte is eend, gans kip, duif, fazant en kalkoen koosjer, wildgevogelte niet. Van de waterdieren is koosjer wat schubben heeft, mosselen en schaaldieren dus niet.

Melkproducten moeten afkomstig zijn van koosjere dieren en vlees en melk moeten streng gescheiden blijven. Melkproducten mag men pas vijf uur na een vleesmaaltijd tot zich nemen. Na een melkproduct moet men weer twee uur wachten.

Economie

Algemeen

Weizmann instituut van Technologie, IsraelPhoto: Niv CC 2.0 Generic no changes made

De periode na het uitroepen van de staat Israël in 1948 tot 1973 werd gekenmerkt door een snelle groei van de economie: jaarlijks nam het bruto nationaal product (bnp) met ca. 9% toe. Deze ontwikkeling werd mogelijk gemaakt door grote kapitaalimport in de vorm van buitenlandse hulp en leningen, grote giften van joden buiten Israël, betalingen en leveranties in het kader van de Duitse herstelbetalingen en een verhoogde productiviteit.

Na 1973 verslechterde de economische situatie in snel tempo: in 1977 bedroeg de economische groei nog slechts 0,5%. Omstreeks 1982 was de economische groei vrijwel tot stilstand gekomen, daarna trad er een geleidelijk herstel in tot een groei van 5,2% in 1987, waarna de groei zakte tot nog maar 1% in 1989 en in 2002 zelfs negatief was, -0,8%. De laatste jaren groeit de economie van Israël weer behoorlijk met ronde de drie procent. (in 2013 met 3,8%)

Tot de belangrijkste economische problemen behoren de hoge inflatie (58% in 1974, 440% in 1984, door een zeer strak bezuinigingsbeleid werd de inflatie daarna drastisch teruggedrongen tot 16% in 1987, in 1989 weer opgelopen tot bijna 21% over de periode 1985 tot 1994 gemiddeld 18%, over 1995-1996 8,3%, in 2002 5,7%), de laatste jaren gaat het steeds beter met percentages van 1,7% zowel in 2012 als 2013), het chronische en grote tekort op de betalingsbalans, de hoge defensielasten, de sterk gestegen schuld aan het buitenland en de werkloosheid (in 2013 6,8%). De werkloosheid daalde van 11% in 1992) . Met name in perifere gebieden en onder minderheden is de werkloosheid nog hoog. De grootste klappen vielen in de traditionele industrieën die met toenemende concurrentie uit lagelonenlanden worden geconfronteerd.

Het bnp stijgt jaarlijks met 6 a 7% en bedroeg in 2017 $36.400 per hoofd van de bevolking. De samenstelling van het bnp was in 2017 als volgt (tussen haakjes de verdeling van de beroepsbevolking): landbouw 2,4% (1,1%), industrie, mijnbouw en bouwnijverheid 25,6% (17,3%), overheid, dienstverlening en transport 69,5% (81,6%). 40% van de beroepsbevolking wordt gevormd door vrouwen.

Landbouw, veehouderij, bosbouw en visserij

Sinaasappelteelt IsraelPhoto: Lehava Activity 2013 Pikiwiki Israel CC 2.5 Generic no changes made

Ongeveer 20% van Israël is gecultiveerd voor landbouw, ca. 4100 km2. De binnenlandse productie voorziet Israël voor het overgrote deel in de voedselbehoefte, en dat is al sinds 1948 het landbouwbeleid geweest. De betekenis van de agrarische sector voor de Israëlische economie is sinds 1948 dramatisch afgenomen, van ruim 60% in 1948 tot net meer dn 1% in 2017. De mosjavim en de kibboetsen zijn de belangrijkste bedrijfsvorm in de landbouw. Veel van deze coöperatieve ondernemingen verkeerden echter in financiële moeilijkheden. Gezien de geringe jaarlijkse regenval is irrigatie van essentieel belang. Via geavanceerde irrigatiesystemen wordt steeds meer grond in zuidelijker gelegen, woestijnachtig gebied geschikt gemaakt voor landbouwdoeleinden. Citrusvruchten zijn de voornaamste landbouwproducten, en ook de productie van tuinbouwgewassen als groenten en bloemen en voorts katoen, dadels, olijven, amandelen, druiven, avocado's en bananen zijn belangrijk. De laatste jaren investeert men steeds meer in nieuwe producten, voornamelijk sierteelt, geavanceerde technologie en knowhow. Ongeveer 90% van de bloemenproductie, bestemd voor de export, gaat naar Nederland, waar het geveild en gedistribueerd wordt naar de rest van Europa. Bulkproductie wordt steeds meer verlaten. Graan wordt vooral verbouwd in de valleien van Jizreël en Harod.

De veehouderij omvat vooral schapen, geiten, rundvee en pluimvee. Israël voorziet in eigen behoefte voor wat betreft melk, eieren, kip en kalkoen. Rund- en schapenvlees moet veelal worden ingevoerd.

Bosbouw is, gezien de grote hydrologische waarde van de bossen, van uitzonderlijke betekenis. Ruim 600 km2 wordt door bos ingenomen.

De visserij wordt in de Middellandse Zee en op de Atlantische Oceaan beoefend, maar stelt economische niet zoveel voor. Zoetwatervissen levert het Meer van Kinneret en de viskweekvijvers (karpers) in het vroegere Choelemeergebied. De meeste vis wordt op dit moment nog ingevoerd, ongeveer 90.000 ton.

Mijnbouw en energievoorziening

De Dode Zee bevat miljarden tonnen aan diverse zouten. In het moderne Sodom winnen de Dead Sea Works daaruit kaliumcarbonaat en broom, met behulp van aardgas dat gewonnen wordt bij Arad. Israël is de grootste exporteur van broom ter wereld. Verder is met name de Negev-woestijn rijk aan mineralen als koper, fosfaat, marmer, gips en glaszand. De exploitatie van delfstoffen is overwegend in handen van de staat. De grondstoffen voor de chemische industrie worden gewonnen uit de natuurlijke bronnen van Israël, waarbij het met name gaat om mineralen als potas, magnesium en bromide uit de Dode Zee en fosfaat uit de Negev.

Raffinaderij in Haifa, IsraelPhoto: Pikiwikisrael CC 2.5 Generic no changes made

De veruit belangrijkste energiebron is aardolie, die echter vrijwel volledig moet worden ingevoerd. Na de teruggave van de velden van Aboe Rodeis in 1975 en de Almavelden in 1979 aan Egypte hebben de Verenigde Staten de Israëlische aardolievoorziening gegarandeerd. Asjdod en Haifa beschikken over raffinaderijen, en er zijn kleine olievelden aangetroffen bij Asjdod. De raffinaderij in Haifa heeft een capaciteit van meer dan 6 miljoen ton per jaar, ruim voldoende om in de eigen behoefte te voorzien. Bij de Dode Zee wordt aardgas gewonnen, maar nu zijn ook in het gedeelte van de Middellandse Zee dat onder de Israëlische autoriteit valt, exploitabele gasvelden ontdekt.

In 1979 is een op steenkool werkende centrale in Hadera in gebruik genomen. Veel waarde wordt gehecht aan de ontwikkeling van kernenergie. In 1976 werd met de Verenigde Staten een overeenkomst gesloten voor de bouw van twee kerncentrales, waarvan de eerste in 1986 in gebruik is genomen. Een kleine waterkrachtcentrale staat aan de Jarmoek, een zijrivier van de Jordaan. Veel huizen zijn uitgerust met voorzieningen die het mogelijk maken te profiteren van zonne-energie. Israël zet groot in op de ontwikkeling van alternatieve en schone energiebronnen en is nu al wereldleider op het gebied van zonne-energie.

Vanwege de huidige watercrisis investeert Israël de komende tien jaar voor ca. 4 miljard euro in watermanagement en watervoorzieningen. Deze gelden gaan voornamelijk naar ontziltingsfaciliteiten en daarnaast naar andere zuiveringsfaciliteiten en overige benodigdheden. Dit is hard nodig want de verwachting is dat door de bevolkingstoename het huidige waterverbruik zal verdubbelen. Droge winters hebben de noodzaak van structurele oplossingen benadrukt, niet alleen voor Israël, maar voor de hele regio. De watertoevoer voor Israël is ook nauw verbonden met het veiligheidsvraagstuk. Twee derde van de waterbronnen ligt namelijk buiten Israël, op de Golanhoogte en de Westbank. Voorlopig zal er nog veel water geïmporteerd moeten worden.

Industrie

Vliegtuigindustrie IsraelPhoto: Tiraden CC 4.0 International no changes made

Het gebrek aan grondstoffen en energie en de kleine binnenlandse markt zorgen voor een geringe industriële ontwikkeling. De snelst groeiende industriële sectoren zijn de kapitaalintensieve elektronische en metaalindustrie, onder andere de vliegtuigbouw en de wapenindustrie. De chemische industrie is één van de drijvende krachten in de Israëlische economie. In 2017 vormde deze sector 25% van de totale industrie en daarbij één van de voornaamste exportsectoren van Israël (70% gaat naar de Verenigde Staten). Voedingsmiddelen en textielindustrie namen in betekenis af. Van belang zijn verder de diamant-, de cement-, de houtverwerking.

Belangrijke industriecentra zijn Tel Aviv, Haifa, Jeruzalem, Ramle, Asjkelon, Asjdod, Hadera en Petach Tikwa.

De software-industrie is zeer belangrijk voor de Israëlische hightech-sector, met een omzet van miljarden dollars en ca. 13.000 meest hoog opgeleide werknemers. Aanvankelijk leunde deze sector vooral op de militaire sector, tegenwoordig is de nadruk komen te liggen op civiele toepassingen.

Handel

Export IsraelPhoto: R. Haussmann, Cesar Hidalgo et.al CC 3.0 no changes made

Belangrijke invoerproducten zijn aardolie, machines, vervoermiddelen ruwe diamanten, wapens, graan, spijsolie en vetten.

In 1975 werd met de EG een handelsverdrag gesloten waarin werd bepaald dat vanaf 1980 geen wederzijdse invoer beperkende maatregelen met betrekking tot elkaars industrieproducten meer golden. In 1986 werd een vrijhandelsovereenkomst met de Verenigde Staten gesloten en in 1988 volgden nieuwe overeenkomsten met de EU.

In 2017 ging 30% van de export naar de EU, 28,8% naar de Verenigde Staten, 7% naar Hongkong. Van de Israëlische invoer kwam in hetzelfde jaar 40% uit de EG en 11,7% uit de Verenigde Staten. In 2017 waren de voornaamste importpartners de Verenigde Staten, China, Duitsland, België en Zwitserland. De belangrijkste exportpartners waren in dat jaar de Verenigde Staten, België, China en Hongkong.

Verkeer

Ben Goerion Vliegveld IsraelPhoto: Chris Hoare CC 2.0 Generic no changes made

De verkeerswegen die Eilat met Haifa verbinden, vormen een behoorlijke wegverbinding tussen de Rode Zee en de Middellandse Zee. Het wegennet omvat ruim 20.000 kilometer, waarvan 500 km bestaat uit vierbaanswegen.

Er bestaat een aantal spoorlijnen (totale lengte 1275 km), maar de dichtheid is gering. Van belang voor de ontsluiting van de Negev is de spoorlijn zuidwaarts vanuit Beersjeba naar Eilat. Aangezien de spoorwegen echter zeer gevoelig zijn voor aanslagen, worden maar weinig goederen en personen per trein vervoerd. Er zijn op centraal als lokaal niveau plannen voor uitbreiding en verbetering van het landelijk spoorwegnet en aanleg van lightrailverbindingen in de grote steden.

Het openbaar personenvervoer vindt voornamelijk plaats door middel van ca. 6000 passagiersbussen. Egged Transportation Cooperative Society is na London Transport ’s werelds grootste openbaar vervoermaatschappij.

Veel gebruik wordt gemaakt van de sjeroet-taxi's, collectieve taxi's, waarin men slechts voor de eigen zitplaats betaalt. Opvallend kenmerk in de infrastructuur van de Bezette Gebieden is het netwerk van Israëlische wegen. Deze zijn niet toegankelijk voor Palestijnse bewoners en vormen een soort corridors tussen de verschillende joodse nederzettingen en het Israëlische grondgebied.

Lange tijd beschikte Israël maar over één moderne zeehaven, nl. Haifa. De verouderde haven van Jaffa-Tel Aviv is gesloten; in Asjdod, 30 km ten zuiden van Tel Aviv, is in 1965 een tweede Middellandse-Zeehaven gebouwd, en in datzelfde jaar kwam ook de nieuwe zeehaven van Eilat tot stand. Israël Shipyards in Haifa is een van de grootste scheepswerven in de oostelijke Middellandse Zee.

Vanuit Haifa zijn er veerdiensten voor personenvervoer met Cyprus, Griekenland en Italië. Eilat wordt met name gebruikt voor de import uit en export naar Azië en Australië. De belangrijkste scheepvaartmaatschappij is Zim Israël Navigation, een van de tien grootste containervervoersbedrijven ter wereld.

De internationale luchthaven is Ben Goerion in Lydda (Lod) bij Tel Aviv. De Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al onderhoudt vandaar luchtverbindingen met vier continenten. Ook buitenlandse luchtvaartmaatschappijen vliegen regelmatig op Ben Goerion. De overige Israëlische vliegvelden hebben alleen betekenis voor het binnenlandse verkeer, verzorgd door de luchtvaartmaatschappij Arkia.

Israël is een van de wereldleiders in vliegtuigtechnologie, onder andere Israël Aircraft Industries.

Economie in de Bezette Gebieden

Micro industrie GazaPhoto: Ehabich at English Wikipedia CC 3.0 Unported no changes made

De Palestijnse economie in de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook is sterk afhankelijk van Israël. In de jaren negentig was ruim 80% van de import afkomstig uit Israël en exporteerde de Palestijnse economie eveneens ruim 80% van de totale export naar Israël. Palestijnse arbeiders in Israël dragen voor ruim een kwart bij aan het bruto nationaal product doordat zij een deel van hun loon overmaken naar familieleden in de Palestijnse gebieden.

Kenmerk van de Palestijnse economie is de kleinschalige landbouw en productie (olijven, citrusvruchten). De economie is sterk afhankelijk van import. De Palestijnse economie is vooral kwetsbaar door de veiligheidspolitiek van Israël. Het sluiten van de grenzen door Israël belemmert een vrij personen- en goederenverkeer, dat desastreuze gevolgen voor de Palestijnse economie heeft. Ook heeft de Palestijnse economie te kampen met de barrières die Israël oplegt aan buitenlandse investeringen.

In veel opzichten vertoont de Palestijnse economie kenmerken van een ontwikkelingsland: slecht functionerende overheidsdiensten, weinig ontwikkelde infrastructuur, onduidelijke belastingwetgeving en gebrek aan een goed functionerend banksysteem. Aan de andere kant is de Palestijnse bevolking hoog opgeleid en zijn er veel geschoolde arbeidskrachten.

Vakantie en Bezienswaardigheden

Dode Zee, IsraelPhoto: Yair Haklai CC 3.0 Unported no changes made

Het toerisme is sinds de jaren negentig van de vorige eeuw van groot belang geworden voor de Israëlische economie. Er komt veel buitenlands geld binnen en vel mensen hebben een baan in het toerisme gevonden. Het probleem voor Israël is de politieke instabiliteit in de regio, waardoor het aantal toeristen jaarlijks sterk kan variëren. De meeste toeristen komen uit de Verenigde Staten, Duitsland, Frankrijk en Nederland. In de eerste helft van 2008 bezochten ruim 1,5 miljoen internationale reizigers het land. Nederland was goed vertegenwoordigd met 28.000 landgenoten. Israël verwacht over heel 2008 zo'n 2,8 miljoen bezoekers te trekken. Bekende trekpleisters zijn de Dode Zee, de Stad Tel-Aviv, Jeruzalem en Eilat de laatste twee worden hieronder uitgebreider besproken.

Jeruzalem, rotskoepel en westelijke muur,IsraelPhoto: Publiek domein

Een bezoek aan de stad Jeruzalem, die zowel heilig is voor christenen als moslims en joden is één van die dingen die je eens in je leven gedaan moet hebben. Een plek die je moet bezoeken in de stad is de Klaagmuur of de Kotel op de Tempelberg. De muur is een overblijfsel van de Joodse Tempel die er ooit gestaan heeft, het was het westelijke deel. Daarom wordt er ook wel van de Westmuur gesproken. Hier komen al sinds 70 voor Christus joden samen om te bidden. Traditioneel stopt men briefjes met wensen tussen de stenen van de muur. De Klaagmuur is het toneel voor veel feestelijke gebeurtenissen zoals Bar Mitzwa’s. De Heilig-Grafkerk is het belangrijkste christelijke bedevaartsoord van Jeruzalem. Men gaat ervan uit dat Jezus op deze plek gekruisigd en begraven is. De kerk stamt uit 1149 en is gebouwd in gotische stijl. Deze heilige plek is zeker de moeite waard. Ook de Rotskoepel, met zijn indrukwekkende gouden koepel, mag niet aan dit lijstje ontbreken. Net als de Klaagmuur en de Heilig-Grafkerk is dit een plaats van grote religieuze waarde. Op deze plaats zou Mohammend zijn reis naar de hemel zijn begonnen en Abraham zou zijn zoon hier hebben geofferd. Of je dit nu gelooft of niet, de Rotskoepel is een bijzonder mooi gebouw en zeker het bekijken waard. De koepel is in 691 gebouwd en op de muren zijn Koranverzen te vinden. Ook de beschildering van het plafond is zeer de moeite waard.

Eilat 's nachts, IsraelPhoto: Gal Gubesi CC 4.0 International no changes made

Eilat is in de afgelopen jaren uitgegroeid tot het vakantieparadijs van Israël. De Israëliërs zelf ontdekten dit al tijden terug, maar nu verwerft de badplaats ook bekendheid bij buitenlandse vakantiegangers. De aantrekkingskracht van het stadje bestaat vooral uit de rijke onderwaterwereld en het fijne klimaat. Het rif voor de kust van Eilat bevat meer dan 230 soorten koraal, dat voor de meest wonderlijke vissen en zelfs schildpadden en dolfijnen een thuishaven vormt. Een vakantie in Eilat kan eenvoudigweg niet voorbijgaan zonder het koraalrif te bekijken. Duiken en snorkelen zijn uiteraard mogelijk, maar ook een leuke manier om het onderwaterleven te bewonderen is een tocht in een boot met glazen bodem, zodat u alles onder het wateroppervlak prachtig kunt aanschouwen. Geïnteresseerd in meer natuurschoon? Niet ver van de badplaats vindt u de Timna Vallei, waar vroeger kopererts gewonnen werd, maar dat tegenwoordig een natuurpark is waar de bijzondere Pilaren van Salomon, de Paddenstoel en de bekende bogen in de rotsen zijn uitgesleten.

Klik op de menuknop bovenaan het scherm voor meer informatie

ISRAEL LINKS

Advertenties
• Israel Vliegtickets.nl
• Israel verre reizen van ANWB
• Djoser Rondreis Israel
• Israel Tui Reizen
• Rondreizen Israel
• Naar Israel met Sunweb
• Israël Hotels
• Autoverhuur Sunny Cars Israël

Nuttige links

Israël Favorietje (N)
Israël Verzamelgids (N+E)
Reisinformatie Israël (N)
Reizendoejezo - Israel (N)
Rondreis Israël (N)

Bronnen

Cahill, M.J. / Israel

Chelsea House Publishers

Gerhard, C. / Israël

Van Reemst

Griver, S. / Israël : inclusief de Palestijnse Autonome Gebieden

Kosmos-Z&K

Groeneveld, M. / Israël: een leesboek

Boekencentrum

Het Heilig Land

Standaard

Rauch, M. / Israël

ANWB

Sanger, A. / Israël

Van Reemst

Semsek, H.-G. / Israël : Westelijke-Jordaanoever, excursies naar Jordanië

Het Spectrum

CIA - World Factbook

BBC - Country Profiles

laatst bijgewerkt september 2021
Samensteller: Arie Verrijp / Geert Willems