Landenweb.nl

CHILI
 

Basisgegevens
  Officiële
  landstaal
  Spaans
  Hoofdstad  Santiago
  Oppervlakte  756.102 km²
  Inwoners  18.317.653
  (mei 2019)
  Munteenheid  Chileense peso
  (CLP)
  Tijdsverschil  -5
  Web  .cl
  Code.  CHL
  Tel.  +56

To read about CHILE in English - click here

Steden CHILI

Santiago

Geografie en Landschap

Geografie

Chili (officieel: República de Chile) is een republiek in Zuid-Amerika, ingeklemd tussen het Andesgebergte in het oosten en de Stille Oceaan in het westen. De totale oppervlakte van Chili bedraagt 756.626 km2, en het land is daarmee ca. 19 keer zo groot als Nederland. Chili is na Brazilië, Argentinië en Peru het vierde grootste land van Zuid-Amerika.

advertentie

Chili Satellietfoto

Foto:Mirek237 in het publieke domein

Chili strekt zich hemelsbreed meer dan 4200 km lang uit langs de Grote Oceaan en is minimaal 64 km breed en maximaal 350 km. De totale lengte van de kustlijn bedraagt 6435 km. Aan de landzijde grenst Chili in het oosten aan Argentinië (5150 km), in het noordoosten aan Bolivia (861 km) en in het noorden aan Peru (160 km).

advertentie

Skyline Santiago met daarachter bergtoppen van de Andes

Foto:Victorddt Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International no changes made

Twee grote eilanden in de Grote Oceaan behoren tot het territorium van Chili: de Juan Fernández-eilanden (‘Robinson Crusoe-eiland’ 185 km2) op 670 km uit de kust, en Paaseiland of Rapa Nui (163 km2) op 3000 km van de Chileense kust. Tot Chili behoren verder nog de Desventurados-eilanden (San Félix, San Ambrosio, Gonzales, 3,3 km2), Sala y Gomez (0,12 km2), en de Diego Ramírez-eilanden. Vuurland is een eiland aan de zuidkust en behoort tot Chili en Argentinië. Het zuidelijk deel van Chili bestaat uit een archipel met de doorvaart Estrade de Magellanes en in het uiterste zuiden ligt het eilandje Kaap Hoorn.

Chili claimt ook nog een gebied van ca. 1.250.000 km2 van Antarctica. Sommige gedeeltes worden tevens geclaimd door Argentinië en Groot-Brittannië.

VUURLAND

Vuurland (Spaans: Tierra del Fuego), is een eiland aan de zuidpunt van Zuid-Amerika, verdeeld in een oostelijk deel dat tot Argentinië behoort, en een westelijk tot Chili behorend deel. De totale oppervlakte is 48.390 km2, waarvan 27.998 km2 tot Chili behoort.

Uitlopers van de Andes (Andes Patagónico) vormen het zuidelijk deel van het eiland (Mount Darwin, 2180 m), dat door de lage sneeuwgrens (700 m) voor een groot deel bedekt is met sneeuw en gletsjers. Vooral het zuidwestelijk deel heeft een sterk gelede fjordenkust. Het noorden is bosrijk, overgaand in een toendrahoogvlakte.

Van de oorspronkelijke indiaanse bevolking (Vuurlanders) zijn slechts enkele kleine, meest nomadische groepen overgebleven. De belangrijkste plaatsen in het Chileense deel zijn Porvenir en Manantiales. De voornaamste economische activiteiten zijn schapenhouderij en sinds ca. 1950 aardolie- en aardgaswinning.

Tierra del Fuego werd in 1520 ontdekt door Fernão de Magalhães, die er vuren zag branden en daar het eiland naar noemde.

PAASEILAND

advertentie

Paaseiland Chili

Foto:Aurbina in het publieke domein

Paaseiland (Spaans: Isla de Pascua; inheemse naam: Rapa Nui = de Grote of Te-pito-o-te-henua = navel der aarde) is een Chileens eiland in de Grote Oceaan, op ongeveer 3500 km afstand van het vasteland van Chili. Het wordt beschouwd als het oostelijkste van de Polynesische eilanden. De totale oppervlakte van het eiland is ongeveer 162,5 km2 en er wonen ca. 2800 inwoners, die voornamelijk van Polynesische afkomst zijn.

Het vulkanische, tot ca. 600 m hoge eiland is driehoekig van vorm, met op elke hoek een vulkaankegel. Er is veehouderij, wat akkerbouw voor eigen gebruik, en toerisme, o.a. de verkoop van houtsnijwerk. Sinds 1967 is het eiland bereikbaar voor vliegtuigen.

Het eiland is vooral bekend om de gigantisch grote stenen beelden (waarschijnlijk voorouderbeelden, door de inwoners moai genoemd) met een gemiddelde hoogte van 4-5 meter. De beelden zijn over het hele eiland verspreid en kenmerkend zijn de opvallend lange oren. Sommige beelden hebben oorspronkelijk een cilindrische hoofdbedekking van rode tufsteen gehad. Vroeger hebben veel beelden op een stenen platform (ahu genaamd) gestaan, met de rug naar zee gekeerd. De UNESCO heeft meer dan 1000 beelden en ca. 350 ahu-platforms geteld.

De kern van deze platforms, die soms een graf bevatten, is gebouwd op een manier die overeenkomt met de technieken zoals die gebruikt zijn in Cuzco (Peru): de vaak zeer grote steenblokken passen nauwkeurig en zijn zonder voegmateriaal gestapeld.

Het eiland werd op paaszondag (6 april) 1722 ontdekt en bezocht door een Hollandse expeditie onder Jacob Roggeveen, die op zoek was naar het onbekende 'Terra Australis' (Zuidland). Op 15 nov. 1770 werd het door de Spanjaard Felipe Gonzales y Haedo voor de Spaanse Kroon in bezit genomen onder de naam San Carlos. Op 9 september 1888 werd het eiland door Chili in bezit genomen en heeft toen enige tijd dienst gedaan als strafkolonie.

Landschap

advertentie

Chili Altacama Woestijn

Foto:ESO/S. Guisard Creative Commons Attribution 4.0 International no changes made

Chili heeft door het reliëf, de geologische omstandigheden en de verschillende klimaten een gevarieerd landschap. Chili wordt uiteraard gedomineerd door het Andesgebergte of Cordillera de los Andes. Dit gebergte neemt de gehele oostgrens van het land in beslag.

Langs de oceaan ligt het kustgebergte Cordillera de la Costa, met toppen tot 3000 meter hoogte. Dit kustgebergte wordt regelmatig onderbroken door brede rivieren uit de Andes.

Tussen de twee bovengenoemde gebergtes ligt een centrale laagvlakte, de Llano Intermedio of Valle Longitudinal. In het noorden van deze vallei ligt de Atacama-woestijn en de Pampa del Tamarugal, twee droge bergachtige woestijngebieden. Het hart van de Atacama bestaat uit een 2000 km2 groot gebied, totaal zonder begroeiing. Hier liggen ook de grote zoutvlakten of ‘salares’.

In het zuiden ligt de vruchtbare ‘centrale vallei’, waar ook de meeste mensen wonen.

In het uiterste noorden gaat het Andesgebergte direct over in het kustgebergte. In het zuiden hoort een klein deel van de Argentijnse Patagonische steppe bij Chili.

In de provincies Antofagasta en Atacama ligt nog een derde bergrug, de Cordillera Domeyko. De eigenlijke, ruim 600 km lange Centrale Vallei begint bij Santiago, gaat in de provincie Valdivia over in een bosrijk merengebied en bereikt bij Puerto Mont de Grote Oceaan.

In de provincies Chiloé, Aisén en Magallanes loopt de Andes uit in de Grote Oceaan. Hier heeft de ijskap de kust een sterk geleed karakter gegeven.

Ten oosten van het Andesgebergte ligt in het zuiden de Patagonische steppe of pampa. De grond is hier vrij stabiel en aardbevingen komen hier nauwelijks voor. Doordat het land hier verschillende keren daalde, is dit gebied vaak overstroomd door de zee. Zo ontstonden er dikke gesteentelagen met rijke gas- en olievoorraden. Een deel van deze steppe bestaat uit vulkanische basaltlagen, die typisch donkere ‘tafelbergen’ met vlake toppen vormen.

Bijzonder is dat na de ijstijden velden vol rolstenen, de zogenaamde ‘rodados patagónicos’, achterbleven.

ANDESGEBERGTE

advertentie

Chili Maipo

Foto:Fortunat Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

De Chileense of ‘zuidelijke Andes’ vormt samen met de Rocky Mountains het langste gebergtesysteem op aarde, ca. 7250 km lang. De structuur van de Andes is vrij eenvoudig, met lange evenwijdige noord-zuidketens en vrijwel zonder dwarsdalen. Diepe dalen zijn wel te vinden tussen hoge bergketens of op uitgestrekte hoogvlaktes.

Doordat Chili zich aan de instabiele westrand van het Zuid-Amerikaanse continentale plateau bevindt, komen er in vooral in het midden en zuiden van het land veel aardbevingen voor. Ook liggen in dit gebied honderden vulkanen, zoals de Tronador, de Fitz Roy en de Maipo.

De Chileense Andes heeft toppen van meer dan 7000 meter en is ter hoogte van Noord-Chili meer dan 600 km breed. De hoogste piek in Chili is de Nevado Ojos del Salado (6893 m) en de hoogste vulkaan is de Llullaillaco (6739 m). In totaal zijn er meer dan 2000 vulkanen, waarvan bijna de helft op de een of andere manier actief is.

Van noord naar zuid is de Andes landschappelijk te verdelen in vier zones:

De noordelijke Andeshoogvlakte of Altiplano

Door de grote vulkanische activiteiten is dit gebied opgevuld met aslagen en vulkanische gesteenten. De gemiddelde hoogte bedraagt hier ca. 4000 meter. De Andes is hier op z’n breedst en bezaaid met deels nog actieve vulkanen.

Centrale Andes

Dit zeer hoge gedeelte van de Andes is opgebouwd uit vulkanische gesteenten, maar kent geen actieve vulkanen meer. Zeer opvallend zijn de grote hoogteverschillen in dit gebied. Vanaf Santiago, op 500 meter hoogte, rijst het gebergte binnen 50 km steil omhoog tot de hoogste berg van Zuid-Amerika, de Aconcagua (6960 m), die trouwens net op Argentijns grondgebied ligt. Andere hoge toppen zijn de Tupungato (6800 m) en de Mercedario (6770 m).

Andes van het ‘merengebied’

De Andes is hier veel lager dan in de Centrale Andes. De Andes bestaat hier uit een door gletsjers gevormd merenlandschap en veel, vaak nog actieve vulkanen (tot 3600 meter hoog). Ook vinden hier af en toe aardbevingen plaats; een van de zwaarste aardbevingen ooit op aarde waargenomen vond in 1960 voor de kust van Zuid-Chili plaats.

De Andes van Patagonië en Vuurland

De Andes (tot 4000 meter hoogte) grenst hier direct aan zee met steile bergwanden en diepe fjorden. De vulkanen in de Patagonische Andes zijn niet meer erg actief. Het landschap is hier ook vooral bepaald door gletsjererosie in de vier ijstijden van het Pleistoceen.

In het oosten slepen de gletsjers grote bekkens uit: hierdoor ontstonden de grote randmeren van de Patagonische Andes, o.a. het Lago General Carrera en het Lago Argentino. De Patagonische Andes wordt nog steeds bedekt door twee grote ijskappen.

Rivieren

advertentie

Rio Maule, Chili

Photo:Anaximander CCttribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

De aan de westzijde zeer steile Andesketen vormt de grote waterscheiding van zuidelijk Zuid-Amerika. De rivieren in Chili stromen in hoofdzaak van oost naar west. In het noorden is de Río Loa (443 km lang) de enige rivier die een regelmatige watertoevoer heeft en de oceaan bereikt.

Meer naar het zuiden doorbreken de rivieren de Cordillera de la Costa en bereiken wel de oceaan. Irrigatie (Río Maule en Río Bío-Bío) en opwekking van elektriciteit zijn hier mogelijk, maar voor de scheepvaart zijn de rivieren niet van betekenis.

Andere belangrijke rivieren zijn de Río Maipo, de Río Aconcagua en de Río Copiapó.

Klimaat en Weer

advertentie

Smog boven Santiago

Foto:Michael Ertel CC- Attribution-ShareAlike 3.0 Not Adapted no changes

Het klimaat van Chili wordt bepaald door het subtropische gebied van hoge luchtdruk boven de Grote Oceaan en de daarmee samenhangende Peru- of Humboldtstroom, die relatief koud water langs de kust naar het noorden voert, en door het Andesgebergte. Door de Humboldtstroom zijn de temperaturen langs de westkust van Zuid-Amerika aanzienlijk lager dan op deze geografische breedte normaal is. Het verschil met de temperaturen aan de oostkust van het continent bedraagt gemiddeld over het jaar genomen 4 tot 5 °C. Daardoor wordt de lucht die naar de westkust stroomt, altijd door het onderliggende zeeoppervlak afgekoeld en daardoor sterk stabiel van opbouw, zodat zich geen buien kunnen vormen. Dit betekent dat op lage breedte geen of vrijwel geen neerslag valt.

Ten zuiden van 30° zuiderbreedte, waar zich ongeveer de as van het bovengenoemde subtropische hogedrukgebied bevindt, kunnen de depressies van gematigde breedte tot de kust van Chili doordringen en zij brengen daar neerslag, die door stuw tegen het gebergte nog wordt geïntensiveerd. Vuurland is een van de natste streken ter wereld.

In het gebergte nemen de temperaturen met toenemende hoogte af, voor de gemiddelde jaartemperatuur ca. 0,5 °C per 100 m. Het kustgebied in het noorden van het land heeft veel lage bewolking, terwijl verder naar het zuiden vaak mist voorkomt: gemiddeld 50 dagen per jaar in Valparaíso en zelfs 90 dagen in de Golf van Peñas.

De enorme lengte van Chili is verantwoordelijk voor een groot aantal klimaat zones. Van noord naar zuid zijn de volgende klimaatzones te onderscheiden:

advertentie

Klimaatzones Chili

Foto:Ali Zifan Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International no changes made

Woestijnklimaat

Overheerst het noorden van Chili, o.a. in de Atacamawoestijn, waar op sommige plaatsen nog nooit regen gevallen is. Aan de kust heerst een gematigd klimaat; landinwaarts komen temperaturen voor van meer dan 30°C, maar ’s nachts kan het afkoelen tot temperaturen rond het vriespunt.

Hooggebergte-woestijnklimaat

Overheerst de Altiplano, met weinig regen (50-300 mm per jaar) en veel lagere temperaturen dan in het noorden. Gedurende het hele jaar kan nachtvorst voorkomen.

Halfwoestijnklimaat

Overheerst het ‘Kleine Noorden’, met onregelmatige regenperiodes. Dit halfwoestijnklimaat gaat op bepaalde plaatsen over in een warm steppeklimaat met regen in de wintermaanden. Dit zijn de aangenaamste gebieden om te vertoeven.

Mediterraan klimaat

Overheerst Midden-Chili tot aan de Bío Bío rivier, met eigenlijk alleen in de koele winters regenperiodes. De zomers zijn warm en droog en achter het kustgebergte bij de hoofdstad Santiago kan de temperatuur boven de 35°C uitkomen.

Gematigd regenklimaat

Overheerst in de Araucanía en het merengebied, en is een overgangsgebied tussen een mediterraan en een gematigd klimaat. Alleen de zomermaanden zijn droog, de rest van het jaar regent het vrij veel. De gemiddelde temperatuur in december bedraagt een aangename 23°C.

Maritiem klimaat

Overheerst op de eilanden langs de kust en een zone vlak langs de kust. Zeewinden duwen vochtige oceaanlucht tegen de bergen omhoog, waardoor er het hel jaar door grote hoeveelheden neerslag vallen, van 2000 tot 5000 mm per jaar.

Hooggebergteklimaat

Overheerst de Patagonische Andes, met veel stormen en sneeuw. Richting Vuurland daalt de sneeuwgrens naar 800 meter!

Continentaal steppeklimaat

Overheerst op de Patagonische vlaktes, met droge zomers en een jaarlijkse neerslag van 200-500 mm. De gemiddelde jaartemperatuur bedraagt slechts 6-10°C.

Op Paaseiland heerst een subtropisch klimaat met het hele jaar door regen (ca. 1150 mm), en een gemiddelde jaartemperatuur van iets meer dan 20°C.

De Juan Fernandez-eilanden hebben een mediterraan klimaat met vooral in de winter regen (ca. 900 mm op jaarbasis), en een gemiddelde jaartemperatuur van 14°C.

Klimaattabel

gem. temperatuur (in °C)neerslag (in mm)
Januarijulijanuarijulijaarlijks
Arica22,015,8102
Antofagasta20,914,00512
Valparaíso17,811,60150511
Valdivia16,67,7664482565
Puerto Montt15,37,71132752182
Punta Arenas11,42,11942372

Planten en Dieren

Planten

Door de klimatologische en geologische omstandigheden kent Chili geen tropische flora. De vrij geïsoleerde ligging zorgt ervoor dat er veel soorten voorkomen die nergens anders te vinden zijn, met name langs de woestijnkust en in de gematigde regenwouden.

Van noord naar zuid verandert de flora, door afname van de temperatuur en de toename van de hoeveelheid regen, dramatisch. In het noorden vrijwel kale woestijnen, op de hoogte van Santiago mediterraan struikgewas en verder naar het zuiden altijdgroene regenwouden. In het uiterste zuiden vinden we toendrabegroeiing en op het arctische schiereiland alleen nog maar sneeuw en ijs.

Van oost naar west is de verandering van begroeiing nog spectaculairder. Op een afstand van 50-100 km verandert de begroeiing van altijdgroen regenwoud, via bladverliezend loofbos naar droge, zeer flora-arme halfwoestijn.

Korte beschrijving van de verschillende ecosystemen in Chili:

Atacamawoestijn

Met name aan de randen van de woestijn hebben de planten zich aangepast aan de zeer moeilijke omstandigheden. Kleine oases midden in de woestijn met zoutminnende doornstruiken en bomen, worden ‘tamarugales’ genoemd. De bomen staan ver uit elkaar, o.a. de doornige tamarugoboom en de chañar-struik. Waar veel nevel binnendrijft zijn nevelbossen ontstaan. De vegetatie die hier ontstaat wordt loma-vegetatie genoemd, met o.a. verschillende soorten cactussen, korstmossen, doornstruiken en tillantia-soorten, planten vrijwel zonder wortels die hun water met hun bladeren uit de lucht filteren. De overgangszone van de Atacamawoestijn naar de Altiplano wordt gekenmerkt door de kandelaarcactus en de zuilcactus.

advertentie

Chili Altiplano

Foto:Romanceor Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

Altiplano-hooglandsteppe

Op de droge grassteppen of ‘pampas’ groeit vooral ‘tola’ en ‘paja brava’, twee harde grassoorten.

‘Bofedales’ zijn natte gebieden in het noorden, waar tussen 4000 en 5000 meter hoogte sommige rotsen bedekt zijn met azorella-kussens. Ze worden ook wel ‘yaretas’ of ‘llaretales’ genoemd. Deze zeer compacte planten werden vroeger als brandhout gebruikt en komen niet zo veel meer voor. Ook de enige boomsoort van de Altiplano, de Queñoa, is vrij zeldzaam geworden.

Halfwoestijnen

De halfwoestijnen van het “Kleine Noorden’ zijn al veel dichter begroeid met cactussen en doornstruiken. Verder groeien hier ook bromelia’s of ‘puyas’, kruiden en grassen. Als het veel regent verandert de woestijn in een bloemenzee, die enkele weken duurt. In het Parque Nacional Fray Jorge is een zeldzaam ‘loma-nevelwoud’ ontstaan, met boomsoorten die verder alleen in Zuid-Chili voorkomen.

Mediterrane bossen

Het oorspronkelijke loofbos in Centraal-Chili is teruggebracht tot een paar resten in het kustgebergte en in de Andesdalen. Die bestaan vooral uit een acaciasoort en uitgestrekte gebieden met hoog struikgewas en cactussen. Daartussen groeien mooie euforbia’s en bromelia’s. De andere bossen hier bestaan uit de inheemse soorten quillay (soort kurkeik), naiten, radal, boldo en peumo, vooral ten oosten van Valparaíso. Bijzonder in deze regio ook de bossen van Chileense palmen, een beschermde soort waarvan nog maar ca. 200.000 exemplaren over zijn. Uit de stam kan sap gehaald worden dat tot siroop wordt geconcentreerd.

Zuid-Chileense bossen

Lapageria Chili

Foto:Shu Suehiro Creative Commons Attribution 3.0 Unported no changes made

De zeer vochtige zone langs de oceaankust bestaat uit gematigde regenwouden met een structuur van drie lagen. Allereerst een hoge boomlaag met beukensoorten als tepa, canelo, mañio, tineo, roble en coigüe en naaldbomen in de zeer drassige en bergachtige delen van het regenwoud.

Hieronder volgt een lage boom- en struikenlaag met boomsoorten als arrayán en fuinque. Aan de takken van deze bomenhangen lianen, bromelia’s, varens, mossen en korstmossen. Opvallend zijn de grote boomvarens, de baardmossen en op sommige plekken grote velden met quila-bamboesoorten. Een andere bijzondere verschijning uit het regenwoud is de nalca, een reuzenrabarber die door de Chilenen wordt gegeten. Een van de meest opvallende planten is de Lapageria rosea of copihue uit de leliefamilie, met grote rode klokken, en wordt beschouwd als de nationale bloem van Chili.

De bodem van het bos is bedekt met decimeters dik laag van bladeren, mossen en levermossen. In deze bossen groeien honderden soorten mossen, op Vuurland zelfs meer dan 400 soorten. In de zuidelijke regenwoudzone onderscheidt men de Valdiviaanse regenwouden en de zuidelijkste bossen op aarde zijn de Magellaense regenwouden. Op de eilanden in deze regio is geen bomengroei meer mogelijk door het barre klimaat, hier vinden we alleen nog maar heide en moerasgebieden.

Op een hoogte van 1000-1500 meter en aan de oostkant van de Andes komen bossen met bladverliezende loofbomen voor, onder andere lenga en ñirre. In deze lenga-bossen groeit ook de mooie ‘nothro’, een struik met een vuurrode kleur. Boven de scherpe boomgrens komen plotseling geen bomen meer voor, door het klimaat ligt die boomgrens op Vuurland al op 500 meter.

Hoog in de Andes van het Chileens-Argentijnse merengebied komen alerce- en araucaria-naaldbossen voor. De araucaria (slangenden) is een 40 tot 50 meter hoge boom met een palmachtige stam en een schermachtige takkenkroon. De Chilenen spreken van paraplubomen of ‘Los Paraguas’. Zeker 200 miljoen jaren geleden groeiden deze bomen hier al en ze kwamen toen over de hele wereld voor. Bomen met een leeftijd van meer dan 2000 jaar zijn, doordat ze zeer langzaam groeien, geen uitzondering. Deze bijzondere boom heeft in geheel Chili een beschermde status.

De alerce is verwant aan de gigantische sequoia’s van Noord-Amerika. Ook deze bomen kunnen 50 meter hoog worden en een ouderdom bereiken van meer dan 4000 jaar. Ze behoren daarmee tot de oudste levende wezens op aarde. Ze leven vooral op steile hellingen in het hooggebergte, in laaglandmoerassen en in geïsoleerde bossen in het Valdiviaamse regenwoud. Hoeveel van deze bomen er nog zijn is niet bekend.

Patagonische steppe

Op de plateaus aan de oostkant van het Andesgebergte ontbreken bomen volledig. De begroeiing bestaat hier uit grassen en stekelige struiken zoals de calafate. Na zware regenbuien bloeien op de steppe vele eenjarige bolgewassen.

Zuidelijke eilanden

Op de buitenste eilanden langs de kust van Chileens Patagonië en Vuurland eveneens een boomloze vegetatie, met vooral heide– en veenplanten, de zogenaamde ‘Tundra Magallanica’.

Dieren

Door het klimaat, landschap en vegetatie zijn de factoren die een zeer gevarieerde dierenwereld opleveren. Door de geïsoleerde ligging hebben veel ecosystemen en geheel eigen fauna ontwikkeld met veel endemische soorten, met name langs de westkust van het land. Ongebreidelde jachtpraktijken, slecht nagekomen natuurbeschermingswetten en een zich uitbreidende bevolking zijn grote bedreigingen voor de fauna van Chili.

Korte beschrijving van het dierenleven in de verschillende ecosystemen van Chili:

Atacamawoestijn

In een groot gedeelte van de Atacamawoestijn ontbreekt het dierenleven volledig; alleen aan de randen van de woestijn leven wat dieren, padden, kikkers bij de zeldzame plekken waar water is, en verder schildpadden, kleine hagedissen en wat slangensoorten. De meeste dieren leven aan de woestijnkust. Op de grens van cactus-rotswoestijn en de hooglandsteppe zijn de kloofdalen het domein van mooie vogels als de pitíspecht en de incavogel.

Altiplano

Vicunas Chili

Foto:I, Luca Galuzzi Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Generic no changes made

Op de Chileense Altiplano leven grote aantallen wilde vicuña’s in de ‘bofedales’, de natte graslanden. In de lagere delen leeft de wilde guanaco nog. Op de droge hooglandsteppe leven onder andere het zeer zeldzame hertensoort huemul, poema’s, vossen, vizcachas’s en ca. 130 vogelsoorten.

Meest opvallende vogelsoorten zijn de nandoe, een struisvogelachtige, arenden, condors, en vele duizenden flamingo’s, onder andere de Chileense flamingo, James’flamingo en de Andes flamingo. Weide- en watervogels zijn de reuzenkoeten, punakievit en verschillende eendensoorten.

In het noorden komt in de Andes nog de brilbeer voor, de enige berensoort in Zuid-Amerika. Wolmuizen, familie van de chinchilla, komen tot 4000 m hoogte voor. Tandarme dieren zijn onder meer de kleine gordelmuis of schildmol.

Bosdieren

Het Zuid-Chileense bos kent weinig vogelsoorten door een gebrek aan insecten. Behalve poema’s komen er geen gevaarlijke dieren voor. Een van de weinige andere roofdieren is de schuwe vos.

Opmerkelijk is de zeldzame poedoe, een dwerghert met een onvertakt gewei, dat zich ophoudt in de dichte ondergroei. Verder nog de huemul, ook een zeldzame hertensoort.

Algemeen voorkomend is de Patagonische specht, met een diepzwart verenkleed en een mannetje met een felrode kop. Bijzondere vogels zijn ook de Austral-parkiet, de zeer zeldzame Trichue-papegaai en de Picaflor austral, de meest zuidelijk voorkomende kolibrie. ’s Nachts worden er veel uilen en vleermuizen actief. In drassige gebieden en langs rivieren leeft de schitterende bandúrria, een geelbruine ibis. In bergbeken leeft de zeldzame ‘torrent duck’ of pato de los torrentes, een mooi gekleurde eend.

Patagonische steppe

De bekendste dieren van de Patagonische steppe zijn de armadillo, een gordeldier, en de mara of Patagonische haas. De guanaco is een lamasoort, die leeft in groepjes 10 tot 30 dieren. Een indrukwekkende verschijning is ook de nandoe, de Zuid-Amerikaanse struisvogel. De ferret, Patagonische vos, Vuurlandse vos en poema jagen op de nandoe en de guanaco.

Op de steppe leven wel veel vogels. Een mooie loopvogel is de tinamou of martinetta en in de buurt van meren en plassen leven o.a. bandúrria, hooglandgans, zwartnekzwaan, coscorobazwaan en de Chileense flamingo. Op de kleine dieren jaren, uilen, valken en arenden, o.a. de carancho. De steppe kent ook de nodige aaseters, zoals de condor, de chimango, de carara en de Turkse gier.

Andes-hooggebergte

Condor Chili

Foto:Colegota Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Spain no changes made

Bekende verschijningen in het hooggebergte zijn de vizcacha, een knaagdier, en de condor. De condor is de grootste roofvogel op aarde, met een maximale spanwijdte van 3.20 meter. De vogel wordt nog steeds door de indianen vereerd en is de nationale vogel van Chili.

Kusten en zeeën

In de planktonrijke koude zeestromen die langs de Chileense kust stromen, komen veel dieren voor. Op de eilandjes leven veel zogenaamde ‘guano-vogels’, die waardevolle mest produceren. De belangrijkste guano-vogels zijn aalscholver, jan-van-gent en bruine pelikaan.

Op de open zeeën in het zuiden leven de stormvogels en de albatrossen. De Royal albatros is de grootste vogel ter wereld met een maximale spanwijdte van 3,5 meter.

Aan de kusten van Chili leven zeven soorten pinguïns, waarvan zes in Patagonië en Vuurland, de rockhopper-pinguïn, de keelbandpinguïn, de macaronipinguïn, de gentoopinguïn, de koningspinguïn en de Magelhaen-pinguïn. De Humboldt-pinguïn leeft op enkele eilandjes in het noordelijk kustgebied.

In de oceanen rond Antarctica leven ongeveer 20 soorten walvissen (o.a. blauwe vinvis en orka) en negen soorten dolfijnen. Verder de zeeolifant, de zuidelijke zeeleeuw en de zuidelijke zeehond. Zeldzaam is de zeeotter of ‘chungungo’.

Geschiedenis

Precolumbiaans Chili

Precolumbiaanse Tekeningen Chili

Foto: Masteruk Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International no changes made

Ca. 20.000 jaar geleden verspreidden zich vanuit Azië nomadische jagers over geheel Noord- en Zuid-Amerika. Men neemt aan dat uiteindelijk tussen 17.000 en 12.000 jaar geleden de eerste mensen Vuurland in het zuiden van Chili bereikten. Deze jagers en verzamelaars trokken rond en bevonden zich nooit lang op een vaste plaats. Rond 5000 v.Chr. gingen veel mensen in geheel Zuid-Amerika over op landbouw, en verbouwden onder andere katoen en maïs. Deze omslag gebeurde ook in Noord-Chili, in Zuid-Chili bleven de bewoners vanwege de klimatologische omstandigheden jagers en verzamelaars.

Prehistorische volkeren

De eerste bevolkingsgroepen in het noorden van Chili waren nomadische vissers, sierra-bewoners, vallei-indianen en Aymara-indianen op de hoogvlakte. Al deze groepen stonden wel in contact met elkaar en dreven op uitgebreide schaal handel.

Een voorbeeld van nomadische vissers waren de Changos die langs de hele kust van het Kleine en Grote Noorden leefden. De Changos wisten de komst van de Europeanen te overleven tot eind 19e eeuw.

De Atacameños waren aanvankelijk jagers, maar gingen langzaamaan over op sedentaire landbouw en vielen op door het maken van irrigatiesystemen en terraslandbouw. De Atacameños stonden in de 12e eeuw n.Chr. zowel op landbouw- als op cultuurgebied op hun hoogtepunt. De opkomst van de Inca’s en de komst van de Europeanen zorgden voor de neergang van de Atacameños-

cultuur.

De Aymaras woonden op de hoogvlakte en iets ten noorden van de Atacameños. De huidige Aymaras stammen af van volken uit het westelijke Amazonegebied en hadden hun bloeitijd tijdens de periode van het Inca-rijk.

Tot aan de komst van de Inca’s kan men verschillende periodes onderscheiden binnen de bovenstaande culturen van het Grote Noorden.

De archaïsche periode duurde van 8000-1000 v.Chr. en werd beheerst door de Chinchorro-cultuur die vooral bekend is geworden door opmerkelijke grafvondsten en gemummificeerde lichamen, die tot de oudste ter wereld behoren. Het hoogtepunt van deze cultuur lag tussen 4000 en 2000 v.Chr., en werd 1000 v.Chr. definitief verdrongen door de ‘Faldas del Morro’-cultuur, die voor het eerst aardewerk maakten. Deze ‘aardewerk’-periode wordt de formatieve periode genoemd en stond ook in het teken van het tot huisdieren maken van lama’s en alpaca’s. Deze vroegkeramische periode duurde van 1000 v.Chr. tot 300 n.Chr.

Na de formatieve periode stond geheel Noord-Chili onder grote invloed van het Tiwanaku-rijk, het belangrijkste culturele en politieke centrum van die tijd, met als hoofdkwartier de Boliviaanse hoogvlakte.

Tijdens de laatkeramische periode van 1000 tot 1470 ontstonden er verschillende onafhankelijke koninkrijken in het noorden van Chili, die verdedigd werden door forten (Atacameños).

De archaïsche periode in het Kleine Noorden van Chili duurde van 8000-2000 v.Chr. en ook in deze periode trokken jagers van de kust naar het binnenland en daarna over de Andes heen. De bloeiperiode van de El Molle-cultuur in de Elquivallei ligt tussen 0-800 n.Chr. Deze semi-permanente landbouwers zijn vooral bekend geworden vanwege hun nieuwe manier van pottenbakken.

Toen de El Molle-cultuur verdween, werd het gebied rond 900 overgenomen door de Diaguitas, die de landbouw op een veel hoger plan brachten door allerlei nieuwe technieken te ontwikkelen, door metaalbewerking en door het maken van zeer mooi aardewerk.

Mapuche Chili

Foto:Koppas Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

Van de vroegste bewoners in Zuid-Chili hebben alleen de Mapuche of Araucaniërs de komst van de Europeanen overleefd. Ze trokken in de 12e eeuw vanaf de Argentijnse steppes over het Andes-gebergte naar de bossen van Zuid-Chili. Het waren jagers, maar ze ontgonnen ook bossen om gewassen als maïs, aardappels, bonen en quinoa, een bepaalde graansoort, te verbouwen.

Het kleine Tehuelche-volk leefde op de Patagonische steppe ten oosten van het Andes-gebergte en zij worden ook wel Aonikenk genoemd. Het waren echte nomadische jagers die gedwongen door het harde klimaat met de seizoenen meetrokken.

De Chonos leefden totaal geïsoleerd, onder andere op de eilandengroep van Zuid-Chili. Het waren voornamelijk vissers, net als de Vuurlanders, die in het uiterste zuiden van Chili woonden. Toen de ontdekkingsreiziger Magelhaes Zuid-Chili aandeed, leefden hier vier indianenvolken: de Haush of Manekenks en de Onas of Selk’nam waren stammen die van de jacht leefden; de Yaghanes of Yamanas en de Alacalufes waren vooral vissers. Deze Vuurlanders stonden op een vrij laag ontwikkelingsniveau maar kenden wel hun natuurlijke omgeving door en door, en hadden een rijke religie die doorspekt was met sagen en legenden. Opmerkelijk is dat ze maar zeer weinig kleren droegen in het barre, natte klimaat. Toen Europese kolonisten vanaf 1881 Vuurland bezetten was het snel gebeurd met de Vuurlanders, o.a. door ziektes die de Europeanen meebrachten, maar ook door ordinaire moordpartijen.

In de vijftiende eeuw ontwikkelde zich in Centraal-Zuid-Amerika de grote Inca-beschaving. Vanuit Peru drongen zij via de Atacama-woestijn het huidige Chili binnen en veroverden grote delen van het land. Alleen de Mapuches in het zuiden van Chili slaagden erin om de Inca’s tegen te houden. Ten tijde van de Inca’s leefden er ca. 1 miljoen mensen op het huidige Chileense grondgebied.

Europese veroveraars, de ‘conquistadores’

Chili 'Victoria' schip van Magelhaes

Foto:Publiek domein

De zuidpunt van Chili was in 1520 door ontdekkingsreiziger Ferdinand Magelhaen ontdekt. Pas nadat in de jaren dertig van de zestiende eeuw Peru op de Inca’s was veroverd, deden de Spanjaarden in 1536, onderleiding van Diego de Almagro, een poging om Chili te veroveren en goud te vinden. Beide doelstellingen werden echter niet gehaald en pas in 1541 werd er een nieuwe poging gewaagd. Deze poging werd ondernomen door Pedro de Valdivia, en die slaagde wel; Chili werd een Spaanse kolonie. De Valdivia liet er geen gras over groeien en stichtte de steden Santiago, Concepción, Valparaíso en Valdivia.

Chili werd opgedeeld in zogenaamde ‘encomiendas’, grote landbouwbedrijven die in het bezit waren van grootgrondbezitters en geleid werden door ex-soldaten en avonturiers. Het zware werk werd uiteraard gedaan door indianen, die zwaar te lijden hadden onder de Spaanse bezetting. Voor de indianen onbekende ziektes braken uit en velen vluchtten de oerwouden of de bergen in. Net als voorheen hielden de Mapuches in het zuiden lang stand tegenover de Spanjaarden, tot zelfs in de 19e eeuw.

In de 16e eeuw was Chili economisch nog niet interessant voor de Spanjaarden en in 1700 telt de kolonie dan ook nog maar 100.000 inwoners van Europese afkomst.

Pas na de ontwikkeling van landbouw en veehouderij in de 18de eeuw begon een periode van economische opgang, waardoor vele immigranten uit Europa werden aangetrokken. De bevolking steeg nu snel tot ruim één miljoen rond 1800.

Onafhankelijkheidsstrijd, Bernardo O’Higgins eerste president

Bernardo O'Higgins Chili

Foto:Publiek domein

In de eerste helft van de negentiende breekt er een onafhankelijkheidsstrijd uit in Chili, net als in de rest van Zuid-Amerika. De uit de Franse Revolutie stammende liberale denkbeelden en het uitroepen van de Noord-Amerikaanse onafhankelijkheid hadden hier grote invloed op. Er brak in Chili een soort burgeroorlog uit tussen de Spaansgezinden en de autonomen die voor onafhankelijkheid waren en de Spaanse invloed in het bestuursapparaat meer dan zat waren. De onafhankelijkheidsstrijders werden aangevoerd door de van Ierland afkomstige Bernardo O’Higgins. Hij kreeg hulp van Argentijnse troepen, die onder leiding stonden van een van de ‘bevrijders’ van Zuid-Amerika, José de San Martin. Het Spaanse leger werd in de Slag van Maipu verslagen door de autonomisten, waarna Chili in 1818 onafhankelijk werd met O’Higgins als eerste president. Hij ontwierp een grondwet die echter ten koste ging van de invloed van de grootgrondbezitters en de kerk. Hierdoor ontmoette hij zoveel weerstand dat in 1823 aftrad. Er volgde nu een zeer onrustige periode met veel opstanden en staatsgrepen.

Onder Diego Portales komt er in 1833 weer een autoritaire regering aan de macht waarin eigenlijk de grootgrondbezitters het voor het zeggen hadden. Dit betekende politiek en economisch een vrij stabiele periode, die nog versterkt werd door de ontwikkeling van een landbouweconomie naar steeds meer inkomsten uit de handel en de mijnbouw. Door het conservatieve beleid van achtereenvolgende presidenten namen de spanningen met meer liberale stromingen toe. Bij de grondwetsherziening van 1871 werd het systeem van presidentsverkiezingen enigszins veranderd, een klein succesje voor de liberalen.

Eind negentiende eeuw liet Chili haar ogen vallen op de guano- en nitraatvoorraden in het noorden van Peru en Bolivia. Chili annexeerde in 1879 grote delen van beide landen in de zogenaamde ‘Pacifische Oorlog’ of ‘Salpeteroorlog’. Door de inspanningen in het noorden verloor Chili wel een groot gedeelte van Patagonië aan Argentinië. Verder veroverde Chili ook de Paaseilanden. De opstandige Mapuches werden eindelijk onderworpen aan het centrale gezag en ondergebracht in reservaten, waar ze nog steeds in grote armoede leven. Eindelijk werd ook het zuiden van Chili opengelegd en gekoloniseerd, met name door duizenden Europeanen die door het bevolkingsoverschot in Europa emigreerden naar Chili. In de negentiende eeuw werd er ook op grote schaal door Engeland en vooral Duitsland in de industrie en mijnbouw van Chili geïnvesteerd.

Chili eerste parlementaire republiek in Zuid-Amerika

Chili Jose Manuel Balmeceda

Foto:Publiek domein

In 1884 werd er in Chili algemeen kiesrecht ingevoerd en een parlement gevormd, voor de allereerste keer in Zuid-Amerika. De eerste democratisch gekozen president was José Manuel Balmaceda Fernández (1886). Hij wilde de afhankelijkheid van het Britse kapitaal verminderen en een grotere rol voor de overheid in het economische leven. Het Congres keurde deze plannen af en er ontstond een bestuurscrisis, waarvan de vlootaanvoerder, Jorge Montt, profiteerde. Hij versloeg, samen met zijn ‘congressionalisten’, de regeringstroepen. Balmaceda pleegde hierop zelfmoord en Montt werd de nieuwe president van 1891 tot 1896. Er ontstond nu een soort modeldemocratie in Chili, met goede sociale voorzieningen, goed onderwijs en algemeen kiesrecht.

Economisch wist Chili hier echter niet van te profiteren en bleef op dit gebeid een ontwikkelingsland. De opbouw van de industrie kwam totaal niet van de grond en men was in feite volkomen afhankelijk van de nitraatexport, die ook nog geheel in buitenlandse handen was. De afhankelijkheid van één product werd pijnlijk duidelijk toen in 1914 kunstmest uitgevonden werd en de handel in nitraat totaal ineenstortte. Ondertussen was gelukkig de koperindustrie aangetrokken, maar ook deze was in handen van twee Amerikaanse bedrijven en afhankelijk van de fluctuerende prijzen op de wereldmarkt. De winsten die gemaakt werden verdwenen bovendien grotendeels naar het buitenland. Toch verdiende men nog zoveel dat de sociale voorzieningen min of meer intact konden blijven. Dit veranderde in de jaren dertig toen de wereldwijde economische crisis ook in Chili keihard toesloeg en men zich moest gaan bezinnen hoe nu verder te gaan op economisch en sociaal gebied.

Met Arturo Alessandri kwam in 1920 de eerste president aan de macht die niet uit een van de rijke families stamde. Met behulp van het leger kon hij zijn hervormingsplannen doorvoeren, waaronder herstel van de macht van de president, belastingmaatregelen en arbeidswetten. In 1927 greep de legerofficier Carlos Ibañez de macht en leidde tot 1931 een dictatoriaal bewind. In 1932 slaagde Alessandri er weer in de macht te heroveren, en daarna zijn ambtstermijn vol te maken. De toegenomen invloed van links kwam in 1938 tot uitdrukking in de verkiezing tot president van Pedro Aguirre Cerda, de kandidaat van het Volksfront. Hij verbeterde het onderwijs en stimuleerde de industrialisatie.

De Duits sprekende minderheid wist te bewerkstelligen dat Chili gedurende de Tweede Wereldoorlog tot januari 1943 neutraal bleef; daarna koos Chili de kant van de geallieerden. Na de oorlog werd de Amerikaanse invloed steeds evidenter. Een door president Gabriel Videla (1946-1952) ingevoerde wet op de bescherming van de democratie leidde tot ontslag van communistische ministers en grootscheepse vervolging van leden en sympathisanten van de communistische partij. Bij de verkiezingen van 1952 werd de nationalist Ibañez weer tot president gekozen. Na de conservatieve regering van Jorge Alessandri (1958-1964) kwam Eduardo Frei aan de macht: voor het eerst een christen-democratische president.

Periode Salvador Allende

Salvador Allende Chili

Foto:Biblioteca del Congreso Nacional de Chile CC Attribution 3.0 Chile no changes

In die tijd werd het parlement constant door conservatieve partijen beheerst, maar door de vele sociale ongelijkheden ontstond er een actieve linkse stroming die zich steeds meer ging verzetten tegen de gang van zaken in Chili. Echte staatsgrepen bleven wonderwel uit en pas in 1970 kwam de marxistische Salvador Allende Gossens aan de macht, als kandidaat van de linkse coalitie Unidad Popular (Volkseenheid). De economie zat op dat moment weer totaal in het slop en Allende wilde dat door middel van ingrijpende hervormingen rechtzetten. Die hervormingen hielden onder andere in op grote schaal nationalisaties en natuurlijk herverdeling van het grootgrondbezit. De tegenstand van de rechtse partijen was echter zeer groot en uiteindelijk werden alleen de kopermijnen genationaliseerd. Ook de Verenigde Staten waren het volstrekt niet eens met de weg die Allende ingeslagen was, en lieten dit onder andere blijken door een economische boycot.

De armste bevolkingsgroepen kregen het onder Allende iets beter want er werd inderdaad grond herverdeeld en onderwijs en sociale voorzieningen kregen nieuwe impulsen. Voor de eenheid in het land waren deze maatregelen echter funest. Er heerste chaos door illegale grondbezettingen, terroristische acties van grootgrondbezitters en met aanslagen van daarop reagerende linkse groeperingen. Het volk steunde Allende echter van harte en liet dit blijken bij de verkiezingen in 1973, die weer door Allende gewonnen werden. Dit was het sein voor rechts om met behulp van leger en politie, en gesteund door de Verenigde Staten, een zorgvuldig beraamde staatsgreep op 11 september 1973 uit te voeren.

Dictatuur onder Pinochet

Augusto Pinochet Chili

Foto:Biblioteca del Congreso Nacional de Chile CC 3.0 Chili no changes made

Het Moneda-paleis werd gebombardeerd en Allende pleegde zelfmoord. Het 'Chileense experiment', dat erin bestond langs democratische en vreedzame weg het socialisme te vestigen, had slechts drie jaar geduurd, van november 1970 tot september 1973. Generaal Augusto Pinochet Ugarte werd de leider van de militaire junta en voerde een zeer dictatoriaal bewind, voornamelijk gebaseerd op terreur. Martelingen waren aan de orde van de dag en politieke partijen en vakbonden werden verboden; veel sociale maatregelen werden ongedaan gemaakt. Veel Chilenen vluchtten naar het buitenland of werden verbannen. Op het platteland werd gemoord door militairen en grootgrondbezitters. Onder het bewind van Pinochet vielen 20.000 doden en tienduizenden werden in concentratiekampen en foltercentra gedetineerd. Wegens het op grote schaal en voortdurend schenden van de mensenrechten is het militaire regime in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties herhaaldelijk veroordeeld. De betrekkingen met de Verenigde Staten bereikten een dieptepunt met het stopzetten van de militaire en economische hulp door de regering-Carter.

In 1980 volgde er een grondwetswijziging waardoor Pinochet tot minstens 1989 in het zadel kon blijven zitten, pas daarna zouden er weer democratische verkiezingen mogelijk worden. Hierdoor werd de repressie wat minder, waardoor de mensen weer wat moed kregen, en er volgden in 1983, 1985 en 1986 massastakingen (15.000 arrestaties), de zogenaamde ‘protestas’. In november 1984 werd zelfs de staat van beleg werd uitgeroepen. Deze protestacties waren ook een gevolg van de economische teruggang. Ook de kerk mengde zich in deze strijd tussen de gewone man en het establishment. De guerrillabeweging Patriottisch Front Manuel Rodriguez (FPMR) pleegde in september 1986 een aanslag op Pinochet. Deze riep opnieuw de staat van beleg uit en er werden oppositieleiders gearresteerd. De afkondiging in 1987 van de wet op de registratie van kiezers en de wet op de politieke partijen maakten weer een legaal functioneren van oppositiepartijen mogelijk.

Door de toenemende ontevredenheid van aanvankelijke aanhangers van Pinochet, maar ook uit het buitenland (met name de Verenigde Staten), werd Pinochet gedwongen verkiezingen uit te schrijven en stond Chili op het punt om weer een democratie te worden.

Allereerst werd er in oktober 1988 nog een referendum gehouden over het zich herkiesbaar stellen van Pinochet. 55% van de bevolking was hiertegen en nu stond niets meer in de weg om vrije verkiezingen te houden.

Vrije verkiezingen: Patricio Aylwin president

Patricio Aylwin Chili

Foto:Biblioteca del Congreso Nacional CCNaamsvermelding 3.0 Chili no changes made

De oppositie had zich ondertussen aaneengesloten en de presidentsverkiezingen van 17 december werden gewonnen door de christen-democratische voorman Patricio Aylwin. Na 17 jaar militair regime vond Aylwins ambtsaanvaarding plaats op 11 maart 1990. Chili was trouwens het laatste land in Zuid-Amerika dat de overstap maakte naar een parlementaire presidentiële democratie. Dat was des te wranger vanwege het feit dan er in 150 jaar tijd maar twee staatsgrepen hadden plaatsgevonden. Andere Zuid-Amerikaanse landen hadden er in dezelfde tijd al tientallen achter de rug.

De overgang verliep verder vrij geruisloos door de voorzichtige aanpak van de regering. Er werd ook een ‘commissie van waarheid en verzoening’ ingesteld die een onderzoek ging doen naar de moorden en verdwijningen tijdens de periode Pinochet. Het rapport van de commissie kwam in 1991 uit en was desastreus voor Pinochet; 2000 mensen vermoord door politie en leger, 1000 mensen ‘verdwenen’, en velen waren gemarteld en gevangengezet. De daders zijn nog steeds niet berecht door een in 1987 nog aangenomen amnestiewet, en het leger werkte niet echt mee om de onderste steen boven te krijgen.

In maart 1994 trad Eduardo Frei Ruiz-Tagle aan als president. Privatisering en modernisering van het bestuur, onderwijs en armoedebestrijding stonden hoog op zijn agenda. Bij de parlementsverkiezingen, eind 1997, behield de regerende Concertatión por la Democracía haar meerderheid in het Huis van Afgevaardigden.

21e eeuw

Ricardo Lagos Chili

Foto:Presidencia de la Nación Argentina CC Attribution 2.0 Generic no changes made

Op 16 januari 2000 kozen de Chileense kiezers na een historische en felle verkiezingsstrijd de gematigde socialist Ricardo Lagos tot president. Lagos, lid van de voormalige socialistische regering van president Salvador Allende, werd de eerste socialistische president van Chili sinds 1973. Lagos, advocaat en voormalig minister van Publieke Werken en Onderwijs, was kandidaat voor de regerende centrum-linkse coalitie Concertación por la Democrácia.

Bij de presidentsverkiezingen van december 2005 was een tweede ronde nodig. De socialiste Michelle Bachelet haalde 46% van de stemmen, net niet genoeg om in één keer te winnen.

In de tweede ronde moet Bachelet het op 15 januari 2006 opnemen tegen de rechtse zakenman en miljonair Sebastian Piñera, die 25% van de stemmen kreeg.

Als Bachelet de tweede ronde wint, is ze de eerste vrouwelijke president van Chili.

In maart werd Bachelet inderdaad tot president beëdigd. Zij won de tweede ronde van de verkiezingen met 53% van de stemmen.

Chili Sebastian Piñera

Foto:Government of Chile Creative Commons Atribución 3.0 Chile no changes made

In december 2006 overleed de Chileense oud-dictator Pinochet in een militair ziekenhuis in de Chileense hoofdstad Santiago. Pinochet was 91 jaar oud. Hij liet in de eerste drie jaren van zijn bewind alleen al zeker 130.000 arresteren. Veel Chilenen, naar schatting zeker 3000, verdwenen spoorloos of werden vermoord. Tienduizenden ontvluchtten hun land. In juni 2007 belooft de regering smartengeld aan een aantal slachtoffers van het Pinochet-regime. Lokale verkiezingen in oktober 2008 geven aan dat politiek rechts aan een opmars bezig is. In februari 2009 bezoekt President Bachelet Cuba, dat is voor het eerst in bijna 40 jaar dat een Chileens regeringshoofd Cuba bezoekt. In januari 2010 wint de rechtse kandidaat Sebastian Pinera de presidentsverkiezingen en maakt zo een einde aan twintig jaar linkse coalities. In maart 2010 wordt hij ingezworen.

In oktober 2010 komt er een einde aan het mijndrama in Chili 33 mijnwerkers zaten 68 dagen ingesloten na een explosie in een mijn op ruim 600 meter diepte. De wereld keek ingespannen toe hoe de mijnwerkers één voor één door een speciaal geboorde schacht naar boven werden gehaald. De Chileense president Sebastiaan Pinera ving hen op en kondigt aan dat Chili een vijftien jaar oud internationaal akkoord over de veiligheid van mijnen zal ratificeren.

Chili Michelle Bachelet

Foto:Gobierno de Chile Creative Commons Attribution 3.0 Chile no changes made

In december 2013 wint Michelle Bachelet in de tweede ronde de presidentsverkiezingen. In februari 2015 kondigt president Bachelet plannen aan om een einde te maken aan het totale verbod op abortus. In december 2017 wint oud president Sebastiaan Pinera de verkiezingen. Hij zet in op economische groei. Eind 2019 zijn er massale protesten tegen economische ongelijkheid. Deze protesten zijn ingegeven door een stijging van de prijs van metrokaartjes in Santiago, die daarna zijn teruggedraaid.

Bevolking

Algemeen

Chilenen

Foto: FernandoVeAb CC Attribution-ShareAlike 4.0 International no changes made

Chili's inwonertal werd in 2017 geschat op 17,8 miljoen mensen. Het tempo van de natuurlijke bevolkingsgroei verminderde van de jaren zestig van de twintigste eeuw gestaag (1960: 2,3%; 1970: 2,0%; 1978: 1,8%; 1986: 1,6%), nam begin jaren negentig weer iets toe (1995: 1,7%), maar daalde in 2017 weer naar 0.77%.

Het geboortecijfer bedroeg in 2017 13,6 geboorte per 1000 inwoners; het sterftecijfer bedroeg in 2017 6,2 sterfgevallen per 1000 inwoners.

De levensverwachting voor vrouwen bedraagt 82,1 jaar, voor mannen 75,9 jaar. (2017)

20% van de bevolking is onder de 15 jaar en 11% van de bevolking is 65 jaar en ouder.

Spreiding

Santiago Chili

Foto:victor san martin Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Generic no changes made

De laatste decennia heeft een versnelde verstedelijking plaatsgevonden, waardoor de inwoners van Chili zeer ongelijk over het land zijn verdeeld. De meerderheid van de bevolking woont in de Centrale Vallei met als middelpunt Groot-Santiago. Santiago telde in 1952 anderhalf miljoen inwoners, maar omvatte in 2016 meer dan 6,5 miljoen inwoners. Andere stedelijke centra zijn Concepció Viña del Mar, Valparaíso en Temuco. In de grote steden woont ca. 90% van de totale bevolking.

De bevolkingsdichtheid bedroeg in 2014 gemiddeld ca. 24 inwoners per km2. Buiten de grote steden is Chili dunbevolkt. Alleen de regio’s Araucanía en Los Lagos hebben een bevolkingsdichtheid van respectievelijk 23 en 13 inwoners per km2. De Patagonische regio’s Aisén en Magallanes hebben een zeer lage bevolkingsdichtheid met minder dan 1 inwoner per km2.

De grote krottenwijken aan de rand van de grote steden worden ‘poblaciones marginales’ of ‘callampas’ (paddenstoelen) genoemd. Als gevolg van de aanhoudende trek naar de steden woont nog slechts ca. 10% van de bevolking op het platteland.

Geschat wordt dat vanaf 1973 tot eind jaren tachtig een miljoen Chilenen het land om politieke of economische redenen hadden verlaten.

Samenstelling

De Chileense bevolking is een mix van verschillende bevolkingsgroepen. Ca. 65% van de huidige bevolking zijn ‘mestiezen’, afstammelingen van Spaanse kolonisten en indiaanse vrouwen. De Spanjaarden kwamen vooral uit de Spaanse provincies Andalusië, Estremadura, Castilië, Léon en Baskenland.

Ca. 10% van de totale bevolking bestaat uit inheemse volken of ‘pueblos indigenas’. Door de vele gemengde huwelijken zijn er niet veel zuivere indianenrassen meer over.

Ca. 25% van de bevolking bestaat uit blanken, die sinds het einde van 19e eeuw naar Chili emigreerden vanuit Frankrijk, Joegoslavië, Italië, Zwitserland, Engeland, Nederland en vooral uit Duitsland. Zo is Valdivia bijvoorbeeld bijna een ‘Duitse’ stad, met zelfs een Duitse krant.

Doordat Chili in de koloniale tijd geen grootschalige plantages had, bleef het aantal zwarten dat vanuit Afrika het land werd ingevoerd als slaven heel klein. De weinige slaven gingen geleidelijk aan geheel op in de rest van de bevolking, zodat Chili geen zwarte cultuur kent.

Mapuchevrouw Chili

Foto:Raul Urzua Creative Commons-licentie Naamsvermelding 2.0 Unported no changes made

Van de oorspronkelijke indianenbevolking hebben slechts de Araucanenvolken zich met succes weten te verzetten tegen de Spaanse kolonisatie. Pas in 1883 wist het leger het grondgebied van deze voornamelijk uit Mapuche-indianen bestaande inheemse bevolking te veroveren.

Er zijn nog ruim 3000 Mapuche-gemeenschappen in het zuiden van het land, goed voor 9% van de totale bevolking. Zij leven vooral in kleine, traditionele gemeenschappen rond de stad Temuco. In totaal zijn er nog ca. 1 miljoen Mapuches. De Mapuches (‘mensen van de aarde’) leven vooral in de zuidelijke regios Araucanía, Los Lagos, en verder in enkele aangrenzende Argentijnse provincies.

Het Mapuche-volk bestaat uit vijf groepen: Mapuches in Araucanía, Huilliches (‘mensen van het zuiden’) rond Osorno en op het eiland Chiloé, Pehuenches (‘mensen van de bergen’) in de Andes op de grens met Argentinië, Lafquenches of Cuncos (‘mensen van de zee’), Nagches (‘mensen van de vlakten’). De Mapuche-cultuur heeft nog steeds een eigen taal, het ‘Mapudungu’, eigen kleding, religie en tradities.

De twee andere inheemse bevolkingsgroepen die hun eigen cultuur hebben weten te bewaren, zijn de Aymaras en de Atacameños uit de woestijnen en hoogvlaktes van het ‘Grote Noorden’. De Paaseilanders vormen nog een kleine minderheid op hun eiland.

De ca. 20.000 Aymara-indianen maken deel uit van de Hooglandindianen van Chili, Peru en Bolivia. Ze leiden een nomadisch bestaan en leven afwisselend op grote hoogte in de zomer en in de dalen in de zomer.Ze leven van het verhandelen van producten van lama’s, alpaca’s en schapen. In de dalen verbouwen ze o.a. maïs, bonen, gerst, quiñoa en fruit.

Ook de Atacameños leven in het ‘Grote Noorden’ met als centrum San Pedro de Atacama. Ze houden lama’s en alpaca’s en bedrijven wat akkerbouw. Hoewel er volgens wetenschappers geen raszuivere Atacameños meer zijn, worden nog enkele duizenden mensen tot het Atacameense ras gerekend. Velen van hen leven in grote steden als Antofagasta en Calama. De Atacameños zijn recent ook door de regering als ‘inheems volk’ erkend.

Taal

Spaans Taalkaart

Foto:Simonsyo Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International no changes made

De voertaal in Chili is het Spaans. Het Spaanse woord voor taal is ‘español’, maar in de meeste landen van Zuid-Amerika prefereert men om ‘castellano’ te zeggen. Als men vraagt ‘spreekt u Spaans’, dan zegt men ook ‘Habla castellano’ in plaats van ‘Habla español’.

Het Chileens wijkt in Zuid-Amerika het meest af van het originele Castilliaans. Het Chileens is wat moeilijker te verstaan dan de andere Zuid-Amerikaanse varianten; het wordt wat sneller uitgesproken er zitten vrij veel eigen Chileense woorden in. De Chileense taal is verder doorspekt met termen uit het Engels, Duits, Italiaans, Servo-Kroatisch en uit verschillende indianentalen.

De Mapuche-taal, het ‘Mapudungun’ is regionaal nog belangrijk. Ongeveer een half miljoen Mapuches spreken deze inheemse taal nog. In het noorden wordt door de kleine Aymara-bevolking het Aymara gesproken.

NederlandsSpaansMapuche
benedenabajonag
vishaakanzuelocùlí
dansenbailarpùrun
lichtluzlighuen
knierodillatriló
trommeltamborcultrún
bejaardviejocushe

NederlandsSpaansAymara
kalmtranquiloaliqa
natmojadoch’araña
zwartnegroch’iyara
schoonlimpiok’uma
grofcrudokhallu
blijalegrekusi
dikgordolik’í
lauwtibiollaphi
bijnacasiniya
droogsecophara
rijpmaduropuquta

Godsdienst

Algemeen

Iglesia de la Tirana Chili

Foto:Christian Córdova Creative Commons Attribution 2.0 Generic no changes made

Ca. 80% van de bevolking wordt gerekend tot de Rooms-Katholieke Kerk. In de grondwet van 1833 werd het rooms-katholicisme als staatsgodsdienst erkend, maar pas bij de grondwetswijziging van 1925 werd de scheiding van kerk en staat formeel vastgelegd. De Rooms-Katholieke Kerk heeft echter nog steeds een grote invloed op de Chileense samenleving (o.a. onderwijs) en ontwikkelt tal van sociale activiteiten. Veel gezag heeft ze verworven door het bieden van onderdak en hulp aan de vervolgden van het militaire regime en door de humanitaire werkzaamheden van het 'Vicariaat van de Solidariteit', dat in 1976 werd opgericht. Dit ontving in 1978 de vredesprijs van de Verenigde Naties. De grote man achter deze organistatie was de aartsbisschop van Santiago, kardinaal Raúl Silva Henriquez.

Er zijn vijf aartsbisdommen, zestien bisdommen, twee prelaturen en twee apostolische vicariaten. Er is sinds enkele decennia een groot gebrek aan priesters; 50% van de mannelijke religieuzen bestaat dan ook uit buitenlanders.

Doordat er geen massale immigratie van mensen met een ander geloof naar Chili heeft plaatsgevonden, is Chili een veel traditioneler katholiek land dan bijvoorbeeld Uruguay en Argentinië.

Toch is een opmars van andere kerken, met name evangelische sekten, ook in Chili niet te stuiten.

Binnen het protestantisme vormen de methodisten en de lutherse kerken de belangrijkste groeperingen. Zes procent van de bevolking hoort bij een protestantse kerk.

Sterk in opkomst, vooral onder de economisch zwakkere groepen, is de Pinksterbeweging. Tijdens de dictatuur van Pinochet hebben zich in Chili tal van protestantse sekten verbreid, o.a. jehova’s getuigen, presbyterianen, mormonen en adventisten.

In het leven van de Mapuche-indianen nemen sjamanen, voorouderverering en traditionele ceremonieën nog een belangrijke plaats is.

Opmerkelijke religieuze gebouwen

Catedral de San Marcos de Arica (Chili).

Foto:Heretiq Genérica de Atribución/Compartir-Igual 2.5 no changes made

Arica - de kerk van San Marcos is een bijzonder ontwerp van Gustav Eiffel. De kerk is in gotische stijl gebouwd en vrijwel geheel van ijzer gemaakt. De voorgevormde ijzeren platen en pilaren werden uit Frankrijk verscheept en in Arica in 1876 in elkaar gezet.

La Tirana – midden in de woestijn ligt het beroemde religieuze dorp. Op het dorpsplein staat een gigantische kerk, de Iglesia de Nuestra Señora del carmen de La Tirana. Tussen 12 en 18 juli komen elk jaar tienduizenden mensen naar La Tirana om de patroonheilige van Chili, Virgen del Carmen, te eren.

San Pedro de Atacama – de koloniale kerk van San Pedro is een van de grootste kerken van het Grote Noorden. De kerk werd in 1641 gebouwd, maar dateert in zijn huidige vorm van 1745; de toren is van 1890.

Barraza (Kleine Noorden) – de koloniale kerk stamt uit 1680 en is een nationaal monument.

Chiloé – op dit eiland staan ca. 150 kapellen en kerken, waarvan vele nog uit de koloniale tijd. Negen van deze kerken hebben de status van nationaal monument. De meeste kerken zijn van hout en hebben een zuilengalerij en meestal een achthoekige klokkentoren. De zeer bijzondere bont gekleurde Iglesia San Francisco de Castro is uit 1906.

Samenleving

Staatsinrichting

Wapen van Chili

Foto:Publiek domein

Het eerste constitutionele reglement dateert van 1881, de eerste grondwet dateert al van 1822. De grondwet bepaalt de staatsvorm als een unitaire republiek met een presidentieel stelsel.

In september 1973 kwam de grondwetgevende, wetgevende en uitvoerende macht bij de militaire junta terecht, en ook het Nationaal Congres werd ontbonden. Van 1973 tot 1990 regeerde generaal Pinochet als dictator over Chili. In 1980 werd bij referendum een nieuwe grondwet goedgekeurd, die na een overgangsperiode van acht jaar de instelling van een 'beschermde democratie' in het vooruitzicht stelde. De grondwet voorzag in presidentsverkiezingen om de acht jaar, een Kamer van Afgevaardigden van 120 leden en een Senaat van 38 gekozen en negen benoemde leden, samen aangeduid als ‘Congres’.

Senaat Chili

Foto:Loco085 Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

Negen senatoren worden aangewezen, drie door de president, twee door het Hooggerechtshof en vier door de Nationale Veiligheidsraad. De 38 andere senatoren worden rechtstreeks gekozen door de bevolking, waarvoor het land is verdeeld in 19 kiesdistricten. Verkiezingen voor de Senaat vinden om de vier jaar plaats, telkens voor de helft van het aantal verkiesbare zetels.

De Kamer van Afgevaardigden wordt voor een periode van vier jaar rechtstreeks door de bevolking gekozen in 60 districten.

Ook werd er een Nationale Veiligheidsraad ingesteld, waarvan de president, de leden van de junta en de voorzitters van de Hoge Raad en de Senaat deel uitmaken. De grondwet beperkt het stakingsrecht, de vrijheid van vergadering en het recht op vrije meningsuiting.

Sinds 1989 zijn er wat wijzigingen in de grondwet aangebracht, waaronder een kortere presidentiële ambtstermijn van maximaal zes jaar. Ook werd het voor de zittende president onmogelijk om een tweede, aansluitende termijn te keizen. Veel hervormingsvoorstellen haalden het echter niet, omdat daarvoor een tweederde meerderheid in het parlement nodig is en de rechtse oppositie sinds 1993 ruim 36% van de zetels bezit. De president benoemt en ontslaat ministers, vice-ministers, bevelhebbers van de strijdkrachten, ambassadeurs en gouverneurs. Tevens is hij voorzitter van het kabinet; er is geen premier.

Een unieke plaats wordt binnen het Chileense staatsbestel ingenomen door de Contraloría General, een instelling die toezicht houdt op de financiële, wetgevende en administratieve plannen van de uitvoerende macht. Voor de huidige politieke situatie, zie hoofdstuk geschiedenis.

Administratieve indeling

Chili Regio's

foto:Publiek domein

Het land is verdeeld in 13 regio's, inclusief de hoofdstad Santiago; de regio’s zijn weer onderverdeeld in vijftig provincies, variërend van twee tot zes per provincie. Twaalf regio’s, te beginnen in het noorden, worden met de Romeinse cijfers I tot en met XII aangeduid.

De hoofden van gemeenten, provincies (gouverneurs) en regio's worden sinds 1992 via directe verkiezingen gekozen.

Administratieve regioaantal inwonersoppervlaktehoofdstad
I Tarapacá432.40058.800 km2Iquique
II Antofagasta500.000125.000 km2Antofagasta
III Atacama256.00075.000 km2Copiapó
IV Coquimbo609.00040.500 km2La Serena
V Valparaíso1.564.00016.400 km2Valparaíso
VI Libertador General785.00016.500 km2Rancagua
Bernardo O’Higgins
VII Maule917.00030.500 km2Talca
VIII Bío Bío1.880.00037.000 km2Concepción
IX Araucanía877.00032.000 km2Temuco
X Los Lagos950.00067.000 km2Puerto Montt
XI Aisén87.900109.000 km2Coihaique
XII Magellanes1.154.000132.000 km2Punta Arenas
RM Region Metropolitana6.125.00015.500 km2Santiago

Onderwijs

Universidad de Chile

Foto:Richard Espinoza creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.es no changes made

Er zijn in Chili drie schooltypen te onderscheiden. Er is openbaar gratis onderwijs, onderwijs met staatssubsidie door particulieren, en volledig particulier onderwijs. Het Ministerie van Onderwijs stelt wel minimumregels vast waaraan alle soorten scholen zich te houden hebben. De onderwijswet van 1986 droeg de verantwoordelijkheid voor het openbaar onderwijs over aan de gemeenten.

De basisschool duurt acht jaar (6 t/m 14 jaar) en is verplicht. Chili heeft daardoor, voor een ontwikkelingsland, zeer laag percentage analfabeten (2003, ). Na de basisschool kan men keizen voor een vier jaar durende middelbare school of voor technisch beroepsonderwijs. De mogelijkheden voor hoger onderwijs zijn zeer uitgebreid, met veel staatsuniversiteiten, privé-universiteiten, professionele instituten en hoger technisch onderwijs. In totaal heeft Chili ca. 80 universiteiten. Met name het aantal privé-universiteiten is spectaculair gegroeid. In 1990 telde Chili nog maar 10 universiteiten, een cijfer dat is opgelopen tot ca. 80. Hoewel de studenten daardoor meer keuze hebben, zijn er nogal wat instellingen van en middelmatige kwaliteit. Sommige worden na enige tijd opgedoekt omdat ze het financieel kunnen bolwerken. Ca. 25% van alle studenten volgt hoger onderwijs.

Ouders met lage inkomens worden gesteund met kredieten en beurzen.

Voor in Chili wonende Nederlanders en Chilenen met een Nederlandse band of achtergrond, is in 1948 de Nederlandse Vereniging opgericht. Sinds september 2001 bestaat in Chili de mogelijkheid om schoolgaande kinderen enkele uren per week Nederlandse les te laten volgen. Deze lessen worden gegeven door docenten Nederlands op het Colegio San Juan Evangelista. De organisatie berust bij de Stichting Nederlands Taal- en Cultuuronderiwjs in het Buitenland (SNOB). Het onderwijs staat in principe open voor kinderen van 4 t/m 14 jaar met Nederlandse of Belgische nationaliteit.

Economie

Historisch overzicht

BNP Chili Blauw Zuid Amerika Oranje

Foto:User Vision_Thing of English Wikipedia CC 3.0 Unported no changes made

Van 1930 tot eind jaren vijftig werd er een nationale industrie opgebouwd ter vervanging van de tot dan toe gehanteerde importindustrie. Een misrekening was dat de binnenlandse markt hiervoor te klein was en de koopkracht te weinig steeg om van deze omslag een succes te maken. In de jaren zestig probeerde men dit door middel van landbouwhervormingen en het zoeken van nieuwe afzetgebieden in de buurlanden. De socialistische regering Allende wilde een herverdeling van de inkomens en de productiecapaciteit verhogen.

Na 1973 ligt de sterk liberale nadruk beleidsmatig o.a. op de export, de opheffing van handelsbeperkende en andere protectionistische maatregelen, het vrijlaten van prijzen en het scheppen van gunstige voorwaarden voor buitenlandse investeringen.

Dit beleid leidde tot vele ontslagen bij de overheid en vele grote en kleine ondernemingen gingen failliet. Eind jaren zeventig groeide de economie gemiddeld met 9% per jaar, maar in 1982 brak er alweer een zware economische crisis uit. Na 1985 herstelde de economie zich weer dankzij een stijging van de export en een gunstige schuldenregeling met het Internationale Monetaire Fonds. In de periode 1990-1997 bereikte de economische groei een recordwaarde van 10%. Van 1985 tot 1997 liep de inflatie terug naar 7%, niet veel vergeleken met de 20% van begin jaren tachtig.

Vanaf 1998 stond de economie in het teken van een tekort op de Chileense handelsbalans, voor het eerst sinds jaren. Ook het bruto nationaal product daalde voor het eerst sinds 1984 weer. Verder verdubbelde de werkloosheid binnen een jaar tot 12% en ontstond er een fiscaal tekort. In de periode van 2003 tot en met 2013 groeit de economie van Chili flink met gemiddeld 5 %. In 2017 is de groei afgezwakt tot 1,5 %

De kloof tussen rijk en arm blijft onveranderlijk breed. Volgens officiële cijfers leefde in 2017 14% van de bevolking beneden de armoedegrens.

Buitenlandse investeringen

Chili spant zich zeer in om buitenlandse investeringen aan te trekken. De investeringswetgeving en het belastingstel zorgen ervoor dat buitenlandse bedrijven weinig in de weg wordt gelegd.

Eind 2013 telde Chili ca. 5000 buitenlandse ondernemingen binnen haar landsgrenzen, afkomstig uit 60 landen. De meeste investeringen vinden plaats in sectoren mijnbouw, transport, telecommunicatie en nutsbedrijven. De grootste investeerder was de Verenigde Staten (31%) , gevolgd door Spanje, Canada, Engeland, Zuid-Afrika en Nederland (2,8%).

De meeste Nederlandse multinationals hebben een vestiging in Chili. De investeringen zijn vooral gedaan in de financiële dienstverlening, de industrie, mijnbouw, viskweek, tuinbouw en het transport.

Arbeidsmarkt

Het officiële werkloosheidscijfer bedroeg in 2017 7%. Onvolledige werkgelegenheid, verborgen werkloosheid en seizoenswerkloosheid vallen buiten de officiële statistieken, evenals het grote aantal zgn. 'inactieven' die werk zoeken.

Bestrijding van de werkloosheid wordt vooral gezien als een taak van het particuliere bedrijfsleven. De overheid geeft alleen steun aan enkele bijzondere werkverschaffingsprogramma's. Van de beroepsbevolking werkt 9,2% in de landbouw, 23,7% in de industrie en 67,1% in de dienstverlening (2017).

Landbouw, bosbouw en visserij

Granny Smith Chili

Foto:Kristina Walter in het publieke domein

Ca. 42% van de totale Chileense bodemoppervlakte is gecultiveerd: 6% is akkerland, 16% weidegrond en 20% bos. Binnen de totale agro-sector is de verdeling naar sectoren voor het aandeel in het bruto binnenlands product als volgt: fruitteelt 30%, veeteelt 27%, akkerbouw 17%, tuinbouw 13% en bosbouw 13%. De werkgelegenheid in de agrarische sector is goed voor 780.000 werknemers, ca. 14% van de beroepsbevolking.

De meeste landbouwproducten worden verbouwd in de centrale vallei en de regio's Bío-Bío en La Araucana. De belangrijkste producten zijn granen, aardappelen, suikerbieten, maïs en fruit. Het aandeel van de landbouw in het bruto nationaal product (15% in 1950) is gedaald naar 4,4%, terwijl 9,2% van de beroepsbevolking in deze sector werkzaam is. (2017) De export van landbouwproducten wordt sterk gestimuleerd, en Chili is op dit moment de grootste fruitexporteur in de wereld.

Belangrijke producten zijn tafeldruiven, peren, appels, meloenen. De belangrijkste exportbestemmingen zijn de Verenigde Staten, Mexico en Nederland.

Door de uitgestrekte natuurlijke weidegebieden is extensieve veehouderij mogelijk. In de zuidelijke streek tussen Bío-Bío en Llanquihue is 50% van de rundveehouderij geconcentreerd. Het belang van de varkensmesterij en de schapenhouderij voor de wol export neemt toe. Het land kan grotendeels zichzelf voeden en is dus nauwelijks nog afhankelijk van voedselimport. Sinds 2000 is er een bescheiden opkomst van de vleesexport waar te nemen.

Chili kent uitgestrekte bosgebieden, maar door de gebrekkige vervoersmogelijkheden stelt deze sector economisch nog niet zoveel voor. Belangrijkste boomsoorten zijn naaldbomen, et name de pijnboom ‘pino radiata’, en de eucalyptus. De pino radiata heeft slecht achttien tot twintig jaar nodig om tot volle wasdom te komen en bedekt nu al 82% van het totaal beplante areaal. De exploitatie is voornamelijk geconcentreerd in de provincies Cautín en Valdivia.

Belangrijke exportproducten zijn, plankhout, hardboard, fineerhout, houtsnippers en pulp, vooral voor de Japanse markt. 70% van het bosareaal is particulier bezit. De bossen in het zuiden worden bedreigd door overexploitatie.

Chili profiteert van de grote rijkdom aan vis en schaaldieren in de kustwateren en kent dan ook een bloeiende visserij en visverwerkende industrie. De belangrijkste visserijzone ligt in het noorden, de zuidelijke wateren zijn belangrijk voor de vangst van schaal- en weekdieren. De totale jaarlijkse productie bedraagt 6 à 7 miljoen ton. Hiermee is Chili het belangrijkste visserijland van Zuid-Amerika en de grootste vismeelexporteur ter wereld. Vangsten worden verder verwerkt tot visolie en tot verpakte producten voor menselijke consumptie.

Door overbevissing is het plafond in de visserij bijna bereikt. Men richt zich nu o.a. meer op de mossel- en zalm-aquacultuur. Chili neemt, samen met Noorwegen, de eerste plaats in op de wereldranglijst van de productie van gekweekte zalm. Het Nederlandse Nutreco is marktleider in Chili. Nadat de productie van zalm en forel enorm is gestegen, richt men zich de komende jaren op het kweken van vissoorten als tarbot, haai en meerval.

Mijnbouw

Codelco Chili

Foto:Warko Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

Chili beschikt over grote voorraden minerale grondstoffen. Koperwinning vormt nog steeds veruit de belangrijkste bron van inkomsten, en is nog altijd goed voor 34% van de exportinkomsten (1972 nog ca. 75%!). De totale voorraad wordt op 700 miljoen ton geschat, en dat is 40% van de wereldvoorraad. Chili is momenteel de grootste producent van kopererts ter wereld. Sinds 1971 worden de vijf grootste mijnen beheerd door het overheidsbedrijf CODELCO, voorheen waren deze mijnen in Amerikaanse handen.

Belangrijke bijproducten van de koperdelving zijn goud, zilver, zink, lithium (de lithiumreserves in Salar de Atacama worden als de grootste in de wereld beschouwd), nitraat, borium, kobalt, mangaan en vooral molybdeen, waarvan de export spectaculair toeneemt. Ook uranium en ijzererts worden steeds belangrijker als exportproduct. Salpeter, in vroeger jaren Chili's belangrijkste inkomstenbron, speelt nog maar een bescheiden rol.

Olie en aardgas worden door het overheidsbedrijf ENAP gewonnen, maar men streeft steeds meer naar samenwerking met buitenlandse ondernemingen. De eigen productie daalt en men is gedwongen steeds meer aardolie in te voeren. De productie van olie voldoet momenteel nog niet aan 10% van de Chileense behoefte aan olie. Door de stijgende wereldmarktprijzen betekent die toenemende invoer van aardolie een steeds grotere last voor de handelsbalans.

Industrie

CHEMIE EN KUNSTSTOFFEN

Enkele bedrijven opereren op de wereldmarkt. Voorbeelden zijn Methanex Chile (methanol), Groep SQM (nitraten, jodium, jodiden), en Sociedad Chilena de Litio (lithiumcarbonat). Het aardgasderivaat methanol wordt op wereldschaal vervaardigd in het uiterste zuiden van Chili, op Cabo Negro bij Punta Arenas. De productie van 3 miljoen ton methanol, maakt Cabo Negro tot het grootste methanolcomplex ter wereld.

VOEDINGS- EN GENOTMIDDELEN

Door de toegenomen binnenlandse vraag en de succesvolle export van producten uit de land- en tuinbouw en de agro-industrie, wordt de Chileense productiesector voor voedings- en genotmiddelen economisch steeds interessanter. De consumptie van elementair basisvoedsel als aardappelen en tarwe nam sterk af, die van zuivel- en vleesproducten steeg sterk.

Handel

Chili Export

Foto:R Haussmann, Cesar Hidalgo, et. al. CC3.0 Unported no changes made

Chili kent een zeer actief beleid bij het aangaan van bilaterale en multilaterale handelsovereenkomsten, hoofdzakelijk met landen in Midden- en Zuid-Amerika. In november 2002 sloten de Europese Unie en Chili een associatieverdrag inclusief vrijhandelsovereenkomst, waarvan het goederengedeelte op 1 februari 2003 van kracht werd.

De associatie met Mercosur (gemeenschappelijke markt in Zuid-Amerika, bestaande uit Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay) in 1996 was van groot belang, aangezien dat de belangrijkste afzetmarkt is voor de Chileense producten. Chili streeft naar een volledig lidmaatschap van Mercosur.

De Chileense economie leunt sterk op de internationale handel. Ook het aantal verschillend exportproducten steeg zeer snel van 1500 in 1989 tot 3800 in 2000. Traditionele exportproducten zijn goud, nitraten, vismeel en vooral koper. Belangrijke nieuwe exportproducten zijn cellulose, fruit, zalm en vooral wijn.

De goederenimport steeg van 7,1 miljard dollar in 1990 tot 60 miljard dollar in 2017, deels veroorzaakt door de hoge olieprijs.

ICT

De Chileense ICT-sector richt zich vooral op de telecommunicatie. Door een concurrentieslag gingen de tarieven voor mobiele telefonie drastisch omlaag. Het gevolg daarvan was een grote toename van het aantal mobieltjes.

Verkeer

Comodoro Arturo Merino Benítez International Airport

Foto:Phillip Capper Creative Commons Attribution 2.0 Generic no changes made

Het wegennet is tussen de regio's La Serena en Puerto Montt redelijk goed ontwikkeld, evenals tussen Valparaíso en Santiago en andere belangrijke steden. Het binnenlandse wegennet besloeg in 2001 ca. 80.000 km. De belangrijkste noord-zuidverbinding vormt de Carretera Panamericana (Pan American Highway), die vanuit Peru Arica binnenkomt en vandaar tot voorbij Puerto Montt reikt, met zelfs een uitloop op het eiland Chiloé.

Er zijn drie autowegen met Argentinië: van Valparaíso naar Mendoza (de Carretera Transandina), in het noorden van Antofagasta naar Salta en in het zuiden van Osorno naar Bariloche. Van Arica loopt een autoweg naar de Boliviaanse hoofdstad La Paz. Er is de laatste jaren veel geld in deze infrastructuur gepompt.

De spoorwegen zijn vrijwel geheel eigendom van de staat, maar er is een gedeeltelijke privatisering voorzien, evenals een modernisering van het spoor. De lijn Iquique-Puerto Montt, met verschillende oost-westaftakkingen, kent drie verschillende spoorbreedten. In 1975 werd in Santiago de stedelijke metro geopend.

In Chili bevinden zich een groot aantal luchthavens en vliegvelden, waarvan er 10 voor internationaal verkeer worden gebruikt. De grootste luchthaven is die van Santiago.

De belangrijkste luchtvaartmaatschappij is Linea Aérea Nacional (LAN), die alle belangrijke Chileense steden aandoet en vanuit het internationale vliegveld Pudahuel bij Santiago verbindingen onderhoudt met de belangrijkste Latijns-Amerikaanse steden, de Verenigde Staten en West-Europa.

Chili telt in totaal 47 zeehavens waarvan er 12 geschikt zijn voor de internationale scheepvaart en vrachtbehandeling. Van de zeehavens is die van Valparaíso in Centraal-Chili de grootste. Andere grote zeehavens zijn die van San Vicente in het zuiden en Antofagasta in het noorden.

Sinds 1979 zijn particuliere kapitaalinvesteringen toegestaan bij de spoorwegen, de scheepvaart, luchtvaartlijnen, havens en de metro van Santiago.

In 1999 bracht de privatisering van de drie belangrijkste havens van het land harde confrontaties met havenarbeiders met zich mee, maar president Frei bereikte met de havenbonden een akkoord. In de komende jaren zal worden verder gegaan met de privatisering van de tien belangrijkste Chileense havens.

Ca. 95% van Chili’s buitenlandse handel verloopt via de zeehavens.

Vakantie en Bezienswaardigheden

Wapen regio Tarapaca

Foto:publiek domein

Het toerisme in en naar Chili is de laatste jaren enorm toegenomen.

Elk jaar groeide deze sector met ca. 17%, het topjaar was 1998. De meeste bezoekers komen uit Zuid-Amerika, in totaal kwamen er in 2002 ca. 1,2 miljoen buitenlandse bezoekers. Door de economische recessie in Argentinië en de wereldwijde laagconjunctuur waren dat er ca. 500.000 minder dan in het jaar 2000. Verwacht wordt dat Chili vanaf 2005 jaarlijks ongeveer 2,5 miljoen bezoekers zal weten te trekken. Dat bleek een te geringe schatting in het jaar 2017 bezochten rond 8,5 miljoen buitenlandse roeristen Chili en kreeg het land de Adventure Travel award vanwege de mogelijkheden op het gebied van natuurreizen en eco-toeristische attracties.

Toeristentrekkers bij uitstek zijn de skigebieden in de omgeving van Santiago, trips naar Antarctica, de hoofdstad Santiago, Valparaíso/Viña del Mar, de regio Los Lagos en de regio Tarapacá. Door de geografische vorm en afmeting van Chili en de daarmee samenhangende diversiteit aan landschappen en klimaatzones heeft Chili mogelijkheden voor alle soorten toerisme.

Santiago bij nacht

Foto:Javmoraga Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

De hoofdstad Santiago ligt in een centrale vallei tussen de Andes en de Chileense bergketen aan de kust. Het is een kosmopolitische stad met zijn eigen versie van Bond Street - Alonso de Cordova. Santiago heeft een aantal musea, Spaanse koloniale gebouwen en parken en je kunt alles het beste te voet zien. Santiago heeft ook een breed scala aan accommodaties en restaurants. Het Plaza de las Armes vormt het centrum van de stad. Op dit plein vind je verschillende belangrijke gebouwen en andere bezienswaardigheden. Het plein is al heel oud en stamt uit de tijd dat Santiago gesticht werd. Het Nationaal Historisch museum staat aan de noordkant van het Plaza de las Armes. Dit museum beschrijft de geschiedenis van Chili van de precolumbiaanse periode tot de dag van vandaag. De kathedraal vind je aan de westkant van het plein. Het oorspronkelijke gebouw is verwoest door brand, het huidige gebouw stamt uit de tweede helft van de 18e eeuw. De Italiaanse architect Toesca bouwde het stadhuis tussen 1785 en 1790.

Valparaiso Chili

Foto:Alex Proimos Creative Commons Attribution 2.0 Generic no changes made

Valparaíso is de belangrijkste haven van Chili en Viña del Mar is een groene stad van groot toeristische belang. Je kunt hier genieten van mooie stranden en baaien. De bestemming is pittoresk door de vele uitzichtpunten en een interessante architectuur die contrasteert met de moderne gebouwen. De bergrug Cordillera de la Costa komt tot aan de kust en zorgt voor een landschap met veel groen. De goede stedelijke infrastructuur maken deze zustersteden tot een bestemming die het hele jaar door toeristen wordt bezocht.

El Colorado Chili

Photo:Alfredo Cofré Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Generic no changes made

Er zijn skigebieden ten oosten van Santiago (Valle Nevado, La Parva, El Colorado). El Colorado is hooggelegen (ongeveer 3000 meter boven de zeespiegel) in de Andes en ligt op nog geen 40 kilometer van Santiago. Het dorp beschikt over meer dan 100 pistes van verschillend niveau die via een groot aantal skiliften bereikt kunnen worden.

Klik op de menuknop bovenaan het scherm voor meer informatie

CHILI LINKS

Advertenties
• Chili verre reizen van ANWB
• Chili Vliegtickets.nl
• Hotels Chili
• Djoser Rondreizen Chili
• Vakantie Chili
• Rondreis Chili
• Rondreizen Chili
• Autoverhuur Sunny Cars Chili
• Santiago Vliegtickets Tix.nl

Nuttige links

Chili Foto's
Chili Reisstart (N+E)
Dieren in Chili (N)
Reisinformatie Chili (N)
Reisverhaal over Patagonië in Chili en Argentinië (N)
Reisverhaal van Paaseiland met zijn unieke Moai-beelden (N)
Reizendoejezo - Chili (N)
Rondreis Chili (N)
Rondreis door Chili (N)
Startpagina Chili (N)
Telefoongids Chili

Bronnen

Asal, S. / Chili

Lannoo.

Caistor, N. / Chili : mensen, politiek, economie, cultuur

Koninklijk Instituut voor de Tropen / Novib.

Castillo-Feliú, G.I. / Culture and customs of Chile

Greenwood Press.

Dwyer, C. / Chile

Chelsea House Publishers.

Filippo, H. / Chili

Elmar.

CIA - World Factbook.

BBC - Country Profiles.

laatst bijgewerkt mei 2021
Samensteller: Arie Verrijp / Geert Willems