Landenweb.nl

BEIEREN
 

Basisgegevens
  Officiële
  landstaal
  Duits
  Hoofdstad  München
  Oppervlakte  70.551 km²
  Inwoners  13.067.186
  (2018)
  Munteenheid  euro
  (EUR)
  Tijdsverschil  +0
  Web  .de
  Code.  DEU
  Tel.  +49

To read about BAVARIA in English - click here

Populaire bestemmingen DUITSLAND

Beieren

Geografie en Landschap

Geografie

Beieren (Duits: Bayern of Freistaat Bayern) is een deelstaat (Bundesland) in het zuiden en zuidoosten van Duitsland, met als hoofdstad München. De totale oppervlakte van Beieren is 70.550 km², het is daarmee de grootste deelstaat van Duitsland en net zo groot als de Benelux of Ierland. Beieren beslaat 19% van het Duitse grondgebied. Van west naar oost strekt Beieren zich uit over een afstand van maximaal 384 km, van noord naar zuid bedraagt de maximale afstand 362 kilometer. De meest zuidelijk gelegen plaats inBeieren is Einödsbach, de meest westelijke plaats is Großwelzheim, de meest oostlijke plaats is Breitenberg, de meest noordelijke plaats is Weimarschmieden. Het meest zuidedelijk puntje van heel Duitsland ligt ook in Beieren: Haldenwanger Eck.

advertentie

Grenspaal 147 in het Haldenwanger Eck is het meest zuidelijke punt van BeierenFoto: Wolfgang Stranglmeier CC 3.0 Unported no changes made

Beieren grenst in het noorden aan de deelstaten Thüringen (381 km) en Sachsen (41 km), in het oosten aan Tsjechië (357 km), in het westen aan de deelstaten Hessen (262 km) en Baden-Württemberg (828 km) en in het zuiden en zuidoosten aan Oostenrijk (818 km). Beieren grenst ook nog 19 km aan de Bodensee, een meer dat grenst aan Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk. De totale grenslengte van Beieren bedraagt 2706 km.

Landschap

advertentie

Typisch landschap voor Beieren: bossen, vlaktes, bergenFoto: Publiek domein

Noord-Beieren is een gebied met afwisselend middelgebergte (o.a. Rhöngebirge met vulkanische overblijfselen), heuvels, zachtglooiende velden (Frankenland met o.a. veel boerderijen en wijngaarden), weilanden, loof- en naaldbossen en akkerbouwgebieden. Verder wordt deze streek gekenmerkt door veel middeleeuwse steden en dorpen, o.a. Bamberg, Coburg, Miltenberg, Nürnberg en Würzburg.

In het noorden van Frankenland (Unterfranken, Oberfranken en Mittelfranken) ligt het terrassenlandschap van de zogenaamde Fränkische Jura met plateaus en terrassen op een hoogte tussen de 300 en 650 meter. Doordat het gebergte hier uit kalksteen bestaat, zijn er veel karstverschijnselen met hun vaak bizarre, grillige vormen te zien. De zonnige hellingen van het Fränkische Weinland rond Würzburg wordt gekenmerkt door onafzienbare wijnvelden. Bekende natuurgebieden met afwisselend akkerbouwpercelen en beboste heuvels in Frankenland zijn het Coburger Land, met de Staffelberg als hoogste punt (540 m), en Oberes Maintal.

advertentie

Staffelberg Frankenland, BeierenFoto: Presse03 in het publieke domain

In het noordwesten van Frankenland, in Unterfranken, ligt het 700-900 meter hoge vulkanische Rhöngebirge, waar de enorme basaltblokken opvallen. Wandelen kan men in de natuurparken Bergstrasse-Odenwald, Rhön en Spessart, interessant is het terrassenlandschap van de Frankenalb ten oosten van Nürnberg. In het zuiden van Frankenland ligt het bosrijke Altmühltal, richting noorden overgaand in de heuvels van het zandstenen landschap van de Keuperstufe met de natuurparken Hassberge, Steigerwald en Frankenhöhe. Nog meer naar het noorden, tegen de Tsjechische grens, ligt het Fichtelgebirge met twee toppen van meer dan 1000 meter, de Schneeberg (1051 m) en de Ochsenkopf (1023 m).

Midden-Beieren werd en wordt landschappelijk bepaald door de Donau, de grootste rivier van Beieren, die een brede laagvlakte in de loop van de tijd heeft uitgesleten met veel puin- en gruisplateaus. De Donau stroomt van west naar oost door Beieren, komt bij Ulm Beieren binnen en verlaat Beieren (Duitsland) weer bij Passau, op de grens met Ostenrijk. Stroomafwaarts zijn vanuit het zuiden de belangrijkste zijrivieren Iller, Lech, Isar en Inn, die allemaal in de Alpen ontspringen; vanuit het noorden Wörnitz, Altmühl, Naab en Regen.

Het uitgestrekte platteland bestaat uit akkers, weilanden en dichte bossen. In het oosten stroomt de Inn, een belangrijke zijrivier van de Donau. Deze dunbevolkte streek kent maar een beperkt aantal grote steden, onder andere Augsburg en Ingolstadt. Het laagste punt van Beieren, 100 meter boven n.a.p., is de rivier Inn bij het dorp Kahl am Main (Unterfranken).

advertentie

Stadsgezicht Ulm, met op de voorgrond de DonauFoto: Franzfoto CC 3.0 Unported no changes made

Oost-Beieren heeft ook een wat landelijk karakter met lage heuvels, veel meren, vlaktes en alleen in het uiterste oosten, tegen de grens met Tsjechië, met dichte bossen bedekte bergen van meer dan 1000 meter hoogte. Het dichtbeboste, donkere Beierse Woud (Duits: Bayerische Wald) is één van de grootste en meest oorspronkelijke bosgebieden van Duitsland en vormt samen met het aangrenzende Boheemse Woud in Tsjechië het 'groene dak van Europa'. De hoogste bergen, die niet spectaculair ogen door de afgesleten toppen, zijn de Großer Rachel (1453 m) bij Bayerisch Eisenstein, de Großer Arber (1450 m) en de Großer Falkenstein (1312 m). Zeer bijzonder is de 300 miljoen jaar oude 'Pfahl', een 150 km lange en 30 meter brede kwartswand, die op sommige plaatsen wel tot een hoogte van 750 meter kan uitgroeien. Een oppervlakte van meer dan 3000 km2 heeft de status van 'Naturpark', een gebied van 242 km2 vormt sinds 1970 het Nationalpark Bayerischer Wald.

advertentie

Pfahl bij Viechtach, Beieren Foto: Mike aus dem Bayerwald CC 2.0 Germany no changes made

Ook in Oost-Beieren niet veel steden van groot belang, alleen Landshut, Passau en Regensburg kunnen zich historisch en toeristisch gezien meten met de genoemde plaatsen in Noord-Beieren. De Donau slingert zich hier van west naar oost langs akkers en weilanden.

Het groene Zuid-Beieren heeft een gevarieerd landschap met vlaktes in het noorden tot de Beierse Alpen in het zuiden. De Beierse Alpen behoren tot de jongste (plooiings)gebergten ter wereld en strekt zich uit over een afstand van 250 km van de noordoostelijke oever van de Bodensee tot het Salzachtal, net ten zuiden van de Oostenrijkse plaats Salzburg. De grillige vormen van de Noordelijke Kalkalpen, spitse toppen, bergkammen, onderaardse rivieren, druipsteengrotten en zelfs ijsgrotten, bestaan uit kalksteen en dolomiet. In de Beierse Alpen liggen nog een paar kleine gletsjers, onder andere de Blaueisgletscher, de noordelijkste alpengletsjer, bij de Hochkalter, en de Schneeferner bij de Zugspitze. Het grootste en diepste bergmeer van Duitsland is de Walchensee op een hoogte van 800 meter, met een oppervlakte van ca. 16 km2 en een diepte tot bijna 200 meter.

De Isar is een belangrijke zijrivier van de Donau (lengte 295 km, waarvan 260 in Duitsland) en dit gedeelte van Beieren telt ook een aantal grote meren, waaronder het Starnberger-Funf-Seen-Land met Wörthsee (4,3 km2), Pilsensee (1,95 km2), Weßlinger See (17 ha), Ammersee (47 km2) en Starnbergersee (56 km2). Het grootste meer van Beieren en het derde van Duitsland is de Chiemsee (80 km2). In de Chiemsee liggen nog drie eilanden, de bewoonde eilanden Frauenchiemsee (ook Fraueninsel, 600mx300m) en Herrenchiemsee, en het onbewoonde Krautinsel. Het hoogst gelegen meer (603 m) van Duitsland is de Königssee. Rondom de genoemde meren liggen uitgestrekte, dichtgeslibde moerasgebieden.

20 grootste meren van Beieren

naamoppervlakteRegierungsbezirkLandkreis
Chiemsee79,90 km2OberbayernTraunstein
Starnberger See56,36 km2OberbayernStarnberg
Ammersee46,60 km2OberbayernLandsberg am Lech
Walchensee16,27 km2OberbayernBad-Tölz-Wolfratshausen
Forggensee15,20 km2SchwabenOstallgäu
Tegernsee8,90 km2OberbayernMiesbach
Großer Brombachsee8,70 km2MittelfrankenWeißenburg-Gunzenhausen
Oberpfälzer Seenland8,10 km2OberpfalzSchwandorf
Staffelsee7,66 km2OberbayernGarmisch-Partenkirchen
Waginger See6,61 km2OberbayernTraunstein
Simssee6,49 km2OberbayernRosenheim
Kochelsee5,95 km2OberbayernBad Tölz-Wolfratshausen
Ismaninger Speichersee5,80 km2OberbayernEbersberg, Erding, München
Königssee5,22 km2OberbayernBerchtesgadener Land
Altmühlsee4,50 km2MittelfrankenWeißenburg-Gunzenhausen
Wörthsee4,34 km2ÒberbayernStarnberg
Sylvensteinsee3,92 km2OberbayernBad Tölz-Wolfratshausen
Eggstätt-Hemhofer Seenplatte3,50 km2OberbayernRosenheim
Rottachsee2,82 km2SchwabenOberallgäu
Kleiner Brombachsee (foto)2,50 km2MittelfrankenWeißenburg-Gunzenhausen

advertentie

Kleiner Brombachsee, Mittelfranken in BeierenFoto: Publiek domein

Een ander bodemsoort in deze streken zijn de zogenaamde gruisplateaus, ontstaan door langzaam stromende rivieren. Van de Noordelijke Kalkalpen ligt het Wettersteingebirge, een gedeelte van het Karwendelgebirge, uitlopers van de Lofener Steinberge en de Berchtesgadener Alpen, op het grondgebied van Beieren. Veel bergtoppen zijn hier hoger dan 2000 meter en de boomgrens ligt tussen 1700-1800 meter, met op de lagere delen loofbossen en op de hogere delen naaldbossen. Kenmerkend voor een groot gedeelte van dit gebied zijn de kleine alpenweiden.

De Allgäuer/Oberbayerische Vooralpen en de Chiemgauer Alpen zijn gemiddeld een stuk lager, alleen de Wendelstein (1838 m), de Geigelstein (1808 m) en de Sonntagshorn (1961 m) komen boven de 1800 meter uit. In de Oberbayerische Alpen ligt het Wettersteinsteingebirge met de hoogste berg van Duitsland, de bijna drieduizend meter hoge Zugspitze (2962 m). Ook de Berchtesgadener Alpen kennen, naast kalkmassieven en karstplateaus, een aantal hoge toppen, onder andere de Hoher Göll (2522 m) en de Watzmann-Mittelspitze en Watzmann-Südspitze (beide 2713 m). De zogenaamde Vooralpen variëren in hoogte van 300 meter in de Donauvlakte tot ca. 1000 meter aan de rand van de Vooralpen. Enkele tientallen kilometers van de Alpen ligt op een uitgestrekte (gruis)vlakte de deelstaathoofdstad München.

Het Wettersteingebirge met als hoogste top van Beieren, de ZugspitzeFoto: Octagon CC 3.0 Unported no changes made

Hoogste bergen van Beieren

naamhoogtegebergte
Zugspitze2962 meterWettersteingebirge
Schneefernerkopf2874 meterWettersteingebirge
Mittlere Wetterspitze2750 meterWettersteingebirge
Hochwanner2744 meterWettersteingebirge
Mittlere Höllentalspitze2743 meterWettersteingebirge
Innere Höllentalspitze2741 meterWettersteingenirge
Äußere Höllentalspitze2713 meterWettersteingebirge
Watzmann-Mittelspitze2713 meterBerchtesgadener Alpen
Watzmann-Südspitze2712 meterBerchtesgadener Alpen
Hochblassen2703 meterWettersteingebirge
Wetterwandeck2698 meterWettersteingebirge
Leutascher Dreitorspitze2682 meterWettersteingebirge
Östliche Plattspitze2680 meterWettersteingebirge
Hinterreintalschrofen2669 meterWettersteingebirge
Hochfrottspitze2649 meterAllgäuer Alpen
Mädelegabel2645 meterAllgäuer Alpen
Partenkirchner Dreitorspitze2633 meterWettersteingebirge
Alpspitze2628 meterWettersteingebirge
Vollkarspitze2618 meterWettersteingebirge
Bockkarkopf2609 meterAllgäuer Alpen
Hochkalter2607 meterBerchtesgadener Alpen
Nordöstliche Dreitorspitze2605 meterWettersteingebirge
Biberkopf2599 meterAllgäuer Alpen
Trettachspitze2595 meterAllgäuer Alpen
Großer Hundstod2593 meterBerchtesgadener Alpen
Hochvogel2592 meterAllgäuer Alpen
Funtenseetauern2578 meterBerchtesgadener Alpen
Öfnerspitze2576 meterAllgäuer Alpen
Schüsselkarspitze2551 meterWettersteingebirge
Krottenspitze2551 meterAllgäuer Alpen

Het bergachtige Beieren telt uiteraard ook veel watervallen. De hoogste waterval van Duitsland is de Röthbachfall, die in twee gedeelten 470 meter omlaag stort. Niet ver van deze waterval bevind zich ook de tweede hoogste waterval van Duitsland, de Landtalfall (410 m). Andere bekende watervallen in Beieren zijn de Staubfall (200 m), de Königsbach-Wasserfall (200 m), de Schrainbach-Wasserfall (80 m), de Zipfelsfall (300 m), de Oberer Kuhflucht-Wasserfall (200 m), de Dietersbach-Wasserfall (150 m), de Sulzer-Wasserfall (114 m) en de Wasserfall am Ristfeuchthorn (200 m).

De Röthbach-Wasserfall, de hoogste waterval van BeierenFoto: Alupus CC 3.0 Unported no changes made

Klimaat en Weer

Satellieten in Beieren Foto:Richard BartzFoto: Richard Bartz CC 2.5 Generic no changes made

Beieren kent een gematigd, mild klimaat dat stevig onder invloed staat van oceaanstoringen en de daarbij horende westenwinden. Maar ook een landklimaat vanuit het oosten en in de Alpen een alpine klimaat doen hun invloed gelden. Juli is met gemiddelde temperaturen tussen 21-23°C de warmste maand, januari kan behoorlijk koud zijn met gemiddelde temperaturen van -5°C tot -11°C. In hoger gelegen gebieden ligt de gemiddelde temperatuur nog wat lager en kan het weer snel omslaan.

Neerslag valt in alle jaargetijden, maar in de zomer valt de meeste neerslag in korte hevige onweersbuien. In een herfstmaand als oktober kan het daarentegen vaak zeer aangenaam weer zijn zonder al te veel neerslag.

Klimaatdiagram voormalig vliegveld Riem in München Foto: Hedwig in Washington CC 3.0 Unported no changes made

Klimaatdiagram Zugspitze,Oberbayerische AlpenFoto:Hedwig in Washington CC 3.0 Unported no changes made

Een veel voorkomend weerfenomeen in Beieren, vooral in het voor- en najaar, is de 'föhn', een warme valwind die vanuit Italië over de Alpen naar het noorden waait en voor snelle temperatuurswisselingen zorgt. Aan de zuidkant stijgt de lucht op om aan de noordkant weer neer te dalen. Bij het opstijgen koelt de lucht af en verliest veel vocht, en dat kan zowel regen als sneeuw zijn. Bij het neerdalen warmt de lucht dubbel zo snel op als bij het afdalen. De laatste vochtigheid en stof verdwijnt dan en de lucht is op dat moment extreem warm en helder. Meestal beperkt de föhn zich in Beieren tot de Alpenregio en weet de hoofdstad München niet te bereiken. Bovendien ligt er in de winterperiode koude lucht als een zware deken over de stad en is het voor de warme föhn onmogelijk om München te bereiken, een zogeheten toestand van inversie. Het enige wat deze toestand kan breken is als de wind sterk aantrekt. Als deze situatie zich voordoet is het in de bergen vaak zonning en zeer aangenaam qua temperatuur; tegelijkertijd is het dan op het vlakke land somber, bewolkt en nevelig weer. Als de föhn sterk genoeg is, kan die doordringen tot München en is het weer op dat moment zonnig met een zeer helder zicht maar wel veel wind. In maar ca. 20% van de echte föhnwinden bereikt de warme valwind München en is het significant warmer in de straten van Mönchen, in alle andere gevallen spreken meteorologen van föhnachtige effecten.

Soms komt de warme föhnwind nog van veel verder weg dan Italië, bijvoorbeeld rechtstreeks van de Sahara. Die wind bereikt de Alpen al op grote hoogte, hoeft dus niet meer op te stijgen en het weer aan de zuidzijde van de Alpen is dan prima.

De omgekeerde weg komt ook voor, als de wind vanuit het noorden over de Alpen waait. De gevolgen zijn natuurlijk anders, maar het principe blijft hetzelfde als bij de föhn. Aan de noordkant van de Alpen verzameld zich vochtige lucht en zorgt voor regen. Aaan de zuidkant is dan sprake van een koude valwind, die op de Balkan 'bora' en in Frankrijk 'mistral' genoemd wordt.

Effect föhn op de temperatuurFoto:Kes 47 in het publieke domain

Planten en Dieren

Planten

Natuur en milieu staan de afgelopen tientallen jaren ook in Duitsland hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. En net als in de rest van Duitsland zijn er ook in Beieren veel gebieden tot beschermd natuurgebied verklaard. Het eerste natuurgebied, Naturpark Altmühltal was zelfs gelegen in Beieren, het Nationalpark Bayerischer Wald heeft al sinds 1970 een beschermde status.

Oud logo van 'Naturschutzgebiete', maar nog steeds in gebruik in BeierenFoto: Publiek domein

Beieren telt veel 'Naturschutzgebiete', de meeste liggen in het zuiden van de deelstaat. Beschermde landschappen worden 'Landschaftsschutzgebiete' genoemd en daar zijn er verspreid over heel Beieren ongeveer 500 van. Daarnaast zijn er nog een stuk of twintig 'Naturparke' en twee 'Nationalparke', het alpengebied bij Berchtesgaden (Nationalpark Berchtesgaden) en het al genoemde Nationalpark Bayerischer Wald.

Nationalpark Bayerischer Wald of Beierse WoudFoto: Takmocsekretovanej! in het publieke domein

Door de verschillende landschapsvormen en bodengesteldheden is er een grote verscheidenheid aan planten, bomen, struiken en bomen in Beieren te vinden.

Uitgestrekte, donkere naaldwouden met met op veel plaatsen nagenoeg geen onderbegroeiing, zijn nog te vinden in het Bayerischer Wald, het Fichtelgebirge en het Rhöngebirge. Op de plaatsen waar de bossen minder dicht zijn en meer licht doorgelaten wordt, komen gemengde bossen voor met eiken, beuken, fijnsparren en grove dennen. De onderbegroeiing is hier wel aanwezig en bestaat uit bloemen, planten en struiken.

Fichtelgebirge in Beieren is met dichte bossen bedektFoto: Adrian Michael CC 3.0 Unported no changes made

De hellingen van de noordelijke Alpen zijn tot ca. 600 meter hoogte geschikt gemaakt voor weiden en akkerbouw. De dalen tussen 600 en 1000 meter zijn over het algemeen bedekt met loofbomen als berk, eik, esdoorn, linde en kastanje. Vanaf 1000 meter worden de loofbomen langzaamaan vervangen door fijnsparren en zilverdennen, vanaf 1200 meter kunnen alleen naaldbomen zich nog handhaven. vanaf 1600 meter krijgen de alpenweides de overhand en staan er alleen her en der nog wat groepjes fijnsparren, lariksen, bergdennen en Siberische pijnbomen.

Vanaf 1800-2000 meter zijn de sterkste naaldbomen verdwenen en maken plaats voor mos-, grassoorten en laag struikgewas. De uitgestrekte groene alpenweiden zijn bezaaid met typische kruiden en alpenbloemen, die het harde klimaat overleven door behaarde bladeren en stengels. Bloemen die hier voorkomen zijn onder andere: alpenroosje, gele gentiaan, stengelloze gentiaan, gele alpenanemoon, peperboompje, steenroos, Turkse lelie, alpenviooltje, zilverkruid, Europse trollius, zilverdistel, akelei, venus- of vrouwenschoentje en de beroemdste bloem van de Alpen, het edelweiss.

Edelweiss, ook in Beieren beroemdFoto: Rollopack in het publieke domein

De Noordelijke Kalkalpen hebben een totaal andere begroeiing dan de meer zuidelijk gelegen Alpengebieden. Dit komt niet alleen door de kalkhoudende bodem maar ook door het wat nattere en koudere klimaat, waardoor de boomgrens wat lager ligt dan in het zuiden van Beieren.

Dieren

Steenarend, grote roofvogel in BeierenFoto: Rocky CC 2.0 Generic no changes made

Vroeger was er veel (groot)wild in Beieren, tegenwoordig komen op bescheiden schaal weer beren en lynxen voor of er zijn althans sporen van deze grote roofdieren gevonden. Verder komen gemzen, moeflons en de geherintroduceerde steenbokken voor op de hoger gelegen gedeelten van de Beierse Alpen, evenals sneeuwhazen en alpenmarmot of 'murmeltier'. Rond de sneeuwgrens komt ook de sneeuwmuis voor. Wilde zwijnen, reeën, marters en vossen leven in de bosgebieden.

Alpenmarmot of MurmeltierFoto: François Trazzi CC 3.0 Unported no changes made

Een bijzondere ontdekking deed men in het jaar 1858 in Jachenau, gelegen tussen München en Innsbruck. 150 miljoen jaar geleden leefde daar de mini-dinosaurus Compsognathus, die nauwelijks groter was dan de huidige huiskat.

In de periode 1999-2006 werden er meer dan 350 vogelsoorten geteld in Beieren. Meest imposante verschijningen zijn natuurlijk roofvogels, waarvan de steenarend en de vale gier de grootste zijn.

Overzicht vogels in Beieren

aalscholverbladkoningbrilduiker
aasgierblauwborstbruine kiekendief
Adouins meeuwblauwe kiekendiefbuidelmees
Afrikaans purperhoenblauwe reigerbuizerd
alpengierzwaluwblauwvleugeltalingcasarca
alpenheggenmusblonde ruiterCetti's zanger
alpenkauwboerenzwaluwcirlgors
alpensneeuwhoenbokjecitroensijs
Amerikaanse oeverloperbontbekplevierDaurische klauwier
Amerikaanse smientbonte strandloperdodaars
appelvinkbonte vliegenvangerdraaihals
arendbuizerdboomkleverdrieteenspecht
auerhoenboomkruiperdrieteenstrandloper
Aziatische goudplevierboomleeuwerikduinpieper
baardmanboompieperdunbekmeeuw
Bairds strandloperboomvalkdwergaalscholver
bandsteltkluutbosrietzangerdwerggans
barmsijsbosruiterdwergmeeuw
beflijsterbosuildwergooruil
bergeendbraamsluiperdwerguil
bergfluiterbrandganseider
bijeneterbreedbekstrandloper (foto)ekster

Breedbekstrandloper komt voor in BeierenFoto: Tokumi in het publieke domein

Europese kanariegrauwe franjepootgrote zee-eend
fazantgrauwe gansgrote zilverreiger
fitisgrauwe gorsgrutto
flamingograuwe kiekendiefhalsbandparkiet
fluitergrauwe klauwierhavik
fratergrauwe vliegenvangerhazelhoen
fuutgrielheggenmus
gaaigrijskopspechtholenduif
geelgorsgrijze gorshop
geelpootmeeuwgrijze wouwhoutduif
gekraagde roodstaartgroene spechthoutsnip
gele kwikstaartgroenlinghuismus
geoorde fuutgroenpootruiterhuiszwaluw
gestreepte strandlopergrote bonte spechtijsduiker
gierzwaluwgrote Canadese gansijseend
glanskopgrote franjepootijsvogel
goudhaangrote gele kwikstaartkalanderleeuwerik
goudpleviergrote karekietkanoet
goudvinkgrote lijsterkauw
grasmusgrote mantelmeeuwkeep
graspiepergrote trapkemphaan
grauwe fitisgrote zaagbek (foto)kerkuil

Grote zaagbek, vogel die voorkomt in BeierenFoto: Quartl CC 3.0 Unported no changes made

kievitkoperwiekmiddelste bonte specht
klein waterhoenkorhoenmiddelste zaagbek
kleine bonte spechtkortteenleeuwerikmorinelplevier
kleine Canadese ganskraanvogelnachtegaal
kleine karekietkrakeendnachtzwaluw
kleine mantelmeeuwkramsvogelNijlgans
kleine plevierkrekelzangernonnetje
kleine strandloperkrombekstrandlopernoordse stern
kleine vliegenvangerkrooneendnotenkraker
kleine zilverreigerkruisbekoehoe
kleine zwaankuifduikerOeraluil
kleine zwartkopkuifeendoeverloper
kleinste jagerkuifleeuwerikoeverzwaluw
kleinste strandloperkuifmeesooievaar
kluutkwakortolaan
kneukwartelpaapje
knobbelzwaankwartelkoningparelduiker
koekoeklepelaarpatrijs
koereigermandarijneendpestvogel
kokmeeuwmatkoppijlstaart
kolgansmeerkoetpimpelmees
koolmeesmerelpoelruiter (foto)

Poelruiter, vogel die voorkomt in BeierenFoto: Jason Girvan CC 3.0 Unported no changes made

poelsniproodhalsgansslobeend
Pontische meeuwroodkeelduikersmelleken
porseleinhoenroodkeelpiepersmient
purperreigerroodkopklauwiersneeuwgors
putterroodmussneeuwvink
raafroodpootvalksnor
ralreigerroodstuitzwaluwsperwer
ransuilrosse franjepootsperwergrasmus
regenwulprosse gruttospotvogel
reuzensternrosse stekelstaartspreeuw
rietgansrotganssprinkhaanzanger
rietgorsrotsduifstaartmees
rietzangerrotskruipersteenarend
ringmusrotszwaluwsteenloper
ringpootbuizerdroze pelikaansteenpatrijs
ringsnaveleendruigpootuilsteenuil
rode wouwscharrelaarsteppekiekendief
roekscholekstersteppekievit
roerdompschreeuwarendsteppevorkstaartplevier
roodborstsijsstormmeuw
roodborsttapuitslangenarendstrandplevier
roodhalsfuut (foto)slechtvalkstruikrietzanger

Roodhalsfuur, vogel die voorkomt in BeierenFoto: Donna Dewhurst in het publieke domein

tafeleendwaterralwulp
taigaboomkruiperwaterrietzangerzanglijster
tapuitwatersnipzeearend
Temmincks strandloperwaterspreeuwzilvermeeuw
terekruiterwespendiefzilverplevier
tjiftjafwestelijke rifreigerzomertaling
topperwielewaalzomertortel
torenvalkwilde eendzwarte ibis
tuinfluiterwilde zwaanzwarte kraai
tureluurwinterkoningzwarte mees
Turkse tortelwintertalingzwarte ooievaar
vale gierwitgatzwarte roodstaart
veldleeuwerikwithalsvliegenvangerzwarte ruiter
velduilwitkopeendzwarte specht
vinkwitkopgorszwarte stern
visarendwitkruintapuitzwarte wouw
visdiefwitoogeendzwarte zee-eend
vorkstaartmeeuwwitrugspechtzwartkop
vorkstaartplevierwitte kwikstaartzwartkopgors
vuurgoudhaanwitvleugelsternzwartkopmeeuw
waterhoenwitwangstern
waterpieperwoudaap (foto)

Woudaap, vogel die voorkomt in BeierenFoto: Martin Mecnarowski CC 3.0 no changes made

In Beieren zijn tot nu toe 25 vleermuissoorten geconstateerd, bijna allemaal behorende tot de familie der gladneuzen. De grote en kleine hoefijzerneus behoren tot de familie der hoefijzerneuzen. Vleermuizen hebben het graag warm, dus hoe meer naar het zuiden van de deelstaat hoe meer vleermuizen men kan tegenkomen. In het noorden zijn 21 soorten gevonden, in het zuiden 25.

De franjestaart wordt bedreigd in Beieren foto: KuebiFoto:Kuebi CC 3.0 Unported no changes made

De vleermuis die het vaakst voorkomt is de grootoorvleermuis, die ook wel bruine vleermuis of gewone grootoorvleermuis genoemd wordt. Vleermuisexperts schatten in dat er nog zo'n 135.000 exemplaren in Beieren rondvliegen. Met een lichaamslengte van bijna acht centimeter is deze soort, naast de rosse vleermuis of vroegvlieger, ook een van de grootste soorten die in Beieren voorkomt. Deze vleermuizen hebben dus een klein lichaam, daarentegen is de vleugelspanwijdte van veertig centimeter enorm. De kleinste vleermuis van Beieren is de gewone dwergvleermuis, die maar vier centimeter groot wordt en in een luciferdoosje past.

Bijna alle vleermuissoorten worden bedreigd in hun voortbestaan, sommige worden zelfs met uitsterven bedreigd. Zo bestaat er van de grote hoefijzerneus nog maar één kolonie in Duitsland, in Hohenburg, net ten oosten van Nürnberg. Ook de kleine hoefijzerneus is zeer zeldzaam, komt alleen nog in het zuiden van Oberbayern voor. Van de 25 soorten neemt de populatie van tien soorten weer redelijk toe, ondanks bijvoorbeeld een massaslachting onder vleermuizen door windmolens, men schat dat jaarlijks zo'n 250.000 vleermuizen direct of indirect gedood worden door (het geluid van) windmolens.

In Beieren voorkomende vleermuissoorten

baardvleermuisgrote hoefijzerneusnoordse vleermuis
Bechsteins vleermuisingekorven of wimpervleermuisrosse vleermuis of vroegvlieger
bosvleermuiskleine dwergvleermuisruige dwergvleermuis
Brandts vleermuiskleine hoefijzerneusSavi's dwergvleermuis
franjestaartlaatvliegertweekleurige vleermuis
gewone dwergvleermuismeervleermuisvale vleermuis
grijze grootoorvleermuismops- of dwarsoorvleermuiswatervleermuis
grootoor-, bruine of gewone grootoorvleermuisnimfvleermuis

In geheel Beieren, maar vooral in de natuurgebieden, komen veel vlindersoorten vooral, zowel nacht- als dagvlinders. Zeldzaam is de in het hooggebergte voorkomende apollovlinder.

Apollovlinder, zeldzaam in BeierenFoto: Publiek domein

In Beieren voorkomende nachtvlinders

aardappelstengelboorderbosgrasuileenstreepgrasuilgewone worteluil
agaatvlinderbraamvlinderegelskopboordergoudhaaruil
akelei-uilbrede w-uilelzenuilgoudvenstertje
akkerwinde-uilbreedbandhuismoedergamma-uilgraswortelvlinder
berkeneenstaartbruine daguilgeel weeskindgrauwe grasuil
beukeneenstaartbruine herfstuilgeelbruine houtuilgrauwe monnik
bijvoetmonnikbruine sikkeluilgeelbruine vlekuilgrauwe stofuil
blauw weeskindbruine snuituilgeelvleugeluilgroene weide-uil
bleekschouderuilbruine zwartstipuilgekraagde grasuilgroente-uil
bleke eenstaartdiana-uilgelijnde grasuilgrote bosbesuil
bleke grasuildonkere jota-uilgelijnde silene-uilgrote piramidevlinder
bleke grasworteluildonkere marmeruilgelobd halmuiltjegrote worteluil
boksbaardvlinderdonkere winteruilgemarmerd heide-uiltjehaarbos
bont schaapjedonkergroene korstmosuilgetekende gamma-uilhalmrupsvlinder
bonte grasuildrielijnuilgevlamde grasuilhazelaaruil
bonte marmeruildrietandgevlamde uilhelmkruidvlinder
boogsnuituildubbelstipvoorjaarsuilgevlekte groenuilhoeklijnuil
bosbesuildwerghuismoeder (foto)gewone gouduilhopsnuituil

Dwerghuismoeder, nachtvlinder uit Beieren Foto: Bj.schoenmakers in het publieke domein

huismoederlichtgrijze uilrood weeskindvuursteenvlinder
huisuillindegouduilroodbont heide-uiltjewachtervlinder
hyenameidoornuilruituilwikke-uil
karmozijnrood weeskindmeldevlinderschaaruilwilgenweeskind
katoendaguilmi-vlinderschedelsdragerwitstipgrasuil
kleine breedbandhuismoedernunvlinderschijn-nonvlinderwitte l-uil
kleine manteluiloranje o-vlinderschilddragerwolfsmelkuil
kleine voorjaarsuilorvlinderstompvleugelgrasuilzilverhaak
komma-uilpaddenstoeluilstro-uiltjezilverstreep
kompassla-uilpanteruiltjetweestip-orvlinderzilvervenster
kooluilpiramidevlindertweestreepgrasuilzuidelijke grasuil
koperuilpopulierenvoorjaarsuiltweestreepvoorjaarsuilzuidelijke stofuil
krakelingpsi-uilvariabele silene-uilzuringuil
kuifvlinderpurperuiltjevariabele voorjaarsuilzwart weeskind
kweekgrasuilrandvlekuilvierkantvlekuilzwarte c-uil
lente-orvlinderroesjevlasbekuiltjezwarte toortsvlinder
levervlekroestuilvlekdaguilzwartstipvlinder
lichte daguilroetvlek (foto)volgelingzwartvlekwinteruil

Roetvlek, Beierse nachtvlinderFoto: Dumi CC 3.0 Unported no changes made

Beierse dagvlinders

aardbeivlinderbont dikkopjedonker pimpernelblauwtjegroot dikkopje
adonisblauwtjebont zandoogjedonker spikkeldikkopjegroot geaderd witje
alpenbergerebiabontoogerebiadonkere erebiagroot koolwitje
alpenblauwtjeboomblauwtjeduinparelmoervlindergroot spikkeldikkopje
alpenhooibeestjeboserebiadwergblauwtjegrote erebia
alpenspikkeldikkopjebosparelmoervlinderdwergdikkopjegrote ijsvogelvlinder
apollovlinderbosrandparelmoervlindereikenpagegrote parelmoervlinder
argusvlinderboswitjeesparcetteblauwtjegrote vos
atalantaboszandooggeelsprietdikkopjegrote weerschijnvlinder
berg geaderd witjebremvlindergeelvlekbergerebiaheideblauwtje
bergerebiaBretons spikkeldikkopjegehakkelde aureliaheivlinder
bergluzernevlinderbruin blauwtjegele luzernevlinderherdersparelmoervlinder
bergresedawitjebruin dikkopjegentiaanblauwtjeheremiet
bergspikkeldikkopjebruin zandoogjegetand blauwtjehooibeestje
blauwe ijsvogelvlinderbruine eikenpagegewone dauwerebiaicarusblauwtje
blauwe vuurvlinderbruine vuurvlindergewone zijde-erebiaiepenpage
blauwoogvlindercitroenvlindergletsjervlinderkaasjeskruiddikkopje
bleek blauwtjedagpauwooggoudooghooibeestjekalkgraslanddikkopje
blinde bergerebiadambordjegrauw zandoogjekeizersmantel
bloemenblauwtjedistelvlinder (foto)groentjeklaverblauwtje

Rouwmantel of koningsmantel, Beierse dagvlinderFoto: Stemonitis CC 2.5 Unported no changes made

Geschiedenis

Prehistorie, oudheid, Romeinen en stamhertogdom

De prehistorische bewoningsgeschiedenis van Beieren begon zo'n 3500 jaar geleden in de bronstijd. Vanaf 800 v.Chr. kwamen vanuit West-Europa de Kelten naar Beieren, voorafgegaan door stammen als de Illyriërs. In de 1e eeuw v.Chr. kwamen ongeveer tegelijkertijd vanuit het zuiden Romeinen op en vanuit het noorden de Germanen.

De Romeinen hadden aanvankelijk de overhand, want bezetten 15 v.Chr. onder leiding van de veldheren Tiberius Iulius Caesar Augustus (42 v.Chr. - 37 n.Chr.) en zijn broer Nero Claudius Drusus (38 v.Chr. - 9 v.Chr.) het hele gebied tussen de Donau en de Alpen. Een groot deel van het huidige Beieren, onder andere de steden Kempten (Cambodunum) en Augsburg (hoofdstad Augusta Vindelicorum), lagen toen in de Romeinse provincie Raetia. De aanwezigheid van de Romeinen was zeer duidelijk in het landschap: naast veel vestingen en kastelen op strategisch belangrijke punten werden legersteden, handelswegen en -routes aangelegd.

Romeinse provincies in het Alpengebied (ca. 150 n.Chr.), waaronder RaetiaFoto: Sidonius CC 4.0 International no changes made

In de periode van de Grote Volksverhuizing (tussen 4e en 6e eeuw) kwam er in de 5e eeuw n.Chr. een definitief einde aan de Romeinse tijd in Beieren. Het gebied tussen de rivieren Iller en Lech kwam nu onder invloed van de Germaanse stam Alemannen te staan, een eeuw later gevolgd door de Merovingers als onderdeel van het Frankische Rijk. In diezelfde tijd werd het gebied ten westen van de Lech, deel van het huidige Oost-, Zuid- en Midden-Beieren, bewoond door de Germaanse volksstam Baiern of Bajuwaren (ook wel Bavarii). De bestuursvorm was een zelfstandig stamhertogdom onder leiding van de hertogen van de Agilolfingen, residerende in Regensburg in het oosten van Beieren. De eerste hertog was Garibald I van Beieren en in totaal zouden de Agilolfingen het gebied zo'n twee eeuwen besturen.

In 788 werd de laatste hertog der Agilolfingen, Tassilo III, afgezet door de troepen van Karel de Grote (ca. 747/748-814), heerser over het Karolingische Rijk. In die tijd lag de huidige Oostenrijkse stad Salzburg nog midden in Beieren en werd in 798 verheven tot aartsbisdom.

Stamhertogdom van de Agilolfingen in 788Foto: Publiek domein

Het Frankische Rijk van Karel de Grote viel in 843 uit elkaar in drie delen; Beieren vormde vanaf die tijd het centrum van het Oost-Frankische Rijk onder leiding van een kleinzoon van Karel de Grote en derde zoon van diens opvolger Lodewijk de Vrome (778-840), koning Lodewijk II de Duitser (ook Lodewijk de Beier).

Zegel van Lodewijk de Duitser (806-876)Foto: Publiek domein

In de 10e eeuw werd Beieren aangevallen door Hongaren, die het leger van Beieren in de pan hakten bij Bratislava. Het Oost-Frankische Rijk stelde niet veel meer voor en opnieuw werd er voor Beieren een stamhertogdom in het leven geroepen met als eerste hertog Arnulf I van Beieren 'de Boze', die regeerde van 907 tot 937. Hij bouwde een nieuw leger op om de Hongaarse plunderaars te bestrijden, wat in 909, 910 en 913 lukte. Maar uiteindelijk sloot Arnulf in 913 een overeenkomst met de Hongaren, waardoor Beieren lange tijd geen last meer zou hebben van de Hongaren en uiteindelijk in 955 definitief uit Beieren verjaagd werden.

Onder de in 962 tot keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie gekroonde Otto I breidde het hertogdom Beieren zich spectaculair uit en zelfs het huidige Niederösterreich, Wenen, Karinthië, Stiermarken, Friuli en Verona werden, onder hertog Heinrich II van Beieren (951-991), onderdeel van Beieren. Lang duurde deze hegemonie echter niet, want door een conflict met keizer Otto II werd Karinthië in 976 een afzonderlijk hertogdom. In 1002 werd hertog Heinrich IV uitgeroepen tot keizer Heinrich II en kwam er een einde aan het zelfstandige stamhertogdom Beieren, dat in 1070 werd overgedaan aan de Zwabisch-Italiaanse Welfen-dynastie.

Uitbreiding stamhertogdom Beieren, periode 952-976Photo: CC BY-SA 3.0 no changes made

Onder deze dynastie kreeg Beieren weer veel van haar macht terug en onder Heinrich X behoorden ook het hertogdom Saksen en gebieden in Toscane tot Beieren. In 1138 werd Koenraad III 'van Zwaben' uitgeroepen tot koning en ontstond er een felle strijd om de macht met Heinrich X. Koenraad wist Heinrich te verslaan en ontnam hem in 1139 het hertogdom Beieren en gaf het aan zijn halfbroer Leopold van Babenberg, op dat moment markgraaf van Oostenrijk. In 1156 kreeg Heinrich XII 'de Leeuw' van het Welfen-geslacht het hertogdom Beieren in afgeslankte vorm terug en hij stichtte in 1158 de handelspost München, de latere deelstaathoofdstad.

In 1180 kwam Beieren in handen van de paltsgraaf Otto I van Beieren van het huis Wittelsbach. Aanvankelijk was Otto legeraanvoerder van keizer Friedrich, die Heinrich XII Beieren afnam en Otto tot hertog benoemde. Het geslacht Wittelsbach zou tot 1918 hertogen, keurvorsten en later koningen aan Beieren leveren.

Otto I van Beieren (Wittelsbach), 1117-1183Photo: Publiek domein

Huis Wittelsbach

In 1255 werd het hertogdom Beieren verdeeld onder Ludwig II 'de Strenge' (1229-1294) en Heinrich XIII (1235-1290). Ludwig kreeg Opper-Beieren en de Pfalz, met München als residentie; Heinrich werd als Heinrich I hertog van Niederbayern met als residentie Landshut. Nog geen honderd jaar later kwam er al een einde aan de opsplitsing; Ludwig IV 'der Baier' (1282-1342), de jongste zoon van Ludwig 'de Strenge', verenigde in 1340 beide delen, bezorgde Beieren een bloeiperiode en voegde Brandenburg, Tirol, Zeeland, Holland en Henegouwen toe. In de periode 1349-1506 werd Beieren steeds kleiner door erfkwesties en gebiedsdelingen. Zo kwam Tirol in 1363 in handen van de Habsburgers en Holland en Henegouwen werden overgenomen door Bourgondië.

Aan het einde van de 14e eeuw, in 1392, werd Beieren verdeeld in de hertogdommen München, Landshut, Ingolstadt en Straubing. Onder hertog Albrecht IV 'de Wijze' (1447-1508) werden de vier hertogdommen weer samengevoegd en in 1506 werd München uitgeroepen tot hoofdstad van Beieren, die, onder Albrecht V (1528-1579) en diens oudste (overlevende) zoon Wilhelm V 'de Vrome' (1548-1626), een enorme kunstliefhebber, onder andere bouwkundig een bloeiperiode doormaakte maar zijn opvolger Maximiliaan I met grote schulden opzadelde.

Beieren na de deling in 1392Foto: Lencer CC 3.0 Unported no changes made

De contrareformist Maximiliaan (1573-1651), de oudste zoon van Wilhelm V, nam in 1597 de macht over van zijn vader en hij voerde op bestuurlijk niveau veel hervormingen door en bracht de financiën weer op orde. Hij was een aanhanger van keizer Ferdinand II, die hem daarvoor beloonde als keurvorst van het keurvorstendom Beieren. Hij trok Beieren echter wel een oorlog in door zich met de door hem in 1609 opgerichte 'Katholische Liga' in de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) lijnrecht tegenover de protestantse 'Union' te plaatsen. Aanvankelijk had de '' Liga' de overhand en versloeg onder leiding van de Beierse veldheer Johann T'Serclaes von Tilly (1559-1632), die afstamde van het adellijke geslacht Tilly uit het hertogdom Brabant, in 1620 de protestanten.

Toen Zweden zich met de oorlog ging bemoeien was het snel gedaan met de 'Liga', in 1632 trokken de Zweden onder leiding van Gustaaf II Adolf Beieren binnen en veroverden München en geheel Zuid-Duitsland. In 1646 werden de Zweden ook nog eens opgevolgd door de Fransen. Aan deze oorlog, maar ook aan de Tachtigjarige Oorlog tussen Holland en Spanje, kwam een einde door de Vrede van Westfalen van 1648, waarbij Beieren tevens de status van keurvorstendom terugkreeg.

Kaart van Europa na de Vrede van Westfalen in 1648; Beieren groen gekleurd ten westen van 'Austria'Photo: Publiek domein

Onder de zoon van Maximiliaan I, keurvorst Ferdinand Maria (1636-1679), die regeerde van 1651 tot 1679, kende Beieren weer een bloeiperiode, met wederom veel aandacht voor het ontwerpen en oprichten van fraaie gebouwen. Ook de economische gevolgen van de Dertigjarige Oorlog kwam Beieren snel te boven, onder andere doordat hij zich niet veel bemoeide met de Europese politiek van dat moment en daardoor niet in oorlogen betrokken werd.

Die enigszins neutrale politiek veranderde onder zoon Maximiliaan II Emanuel 'Max Emanuel of de Blauwe Keurvorst' (1662-1726), die van 1679 tot 1726 keurvorst van Beieren was en van 1691 tot 1706 landvoogd van de Spaanse Nederlanden. Hij streed namens de Rooms-Duitse keizer Leopold I in de Grote Turkse Oorlog en de Negenjarige Oorlog (1688-1697) tussen de Liga van Augsburg en zonnekoning Louis XIV van Frankrijk. Het doel van deze oorlog was het terugdringen van Frankrijk tot de grenzen die bepaald waren tijdens Vrede van Nijmegen in 1678, en tot de coalitie waar Beieren toetrad behoorden ook Groot-Brittannië, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Savoye en Brandenburg-Pruisen.

Maximiliaan II, keurvorst van BeierenPhoto: Publiek domein

Max Emanuel speelde ook een (grote) rol bij de verovering van Belgrado in 1688 en de Spaanse Successieoorlog (1701-1714), waarin hij echter weinig succes boekte. Integendeel, na een nederlaag bij Hochstätt in 1704 werd Beieren overlopen door een Oostenrijks leger en werden Max Emanuel en zijn broer Jozef Clemens in de rijksban naar de Zuidelijke Nederlanden gedaan. Na de Vrede van Utrecht in 1713 en de Vrede van Rastatt in 1714 werd Max Manuel weer op de Beierse troon gehesen en in 1717 kreeg hij zijn keurvorstelijke status terug. Tot zijn dood in 1726 hield Max Manuel zich nog voornamelijk bezig met de bouwkunst, waaronder het Schloss Schleissheim ten noorden van de deelstaathoofdstad München.

Westkant van Schloss SchleissheimFoto: Rufus46 CC 3.0 Unported no changes made

Na de dood van zijn vader Max Manuel in 1726 besteeg Karl VII Albrecht (1697-1745) als keurvorst en hertog Karl I de Beierse troon en schopte het zelfs van 1742 tot 1745 tot Rooms-Duitse keizer. Karl, die in 1722 trouwde met de dochter van keizer Jozef I, voerde in 1717 op 20-jarige leeftijd, al het bevel over Beierse hulptroepen in de Oostenrijks-Turkse Oorlog van 1716-1718. Samen met Friedrich II van Pruisen koos hij in de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) de kant van de tegenstanders van Oostenrijk en haar keizerin Maria Theresia. Bij het Verdrag van Nymphenburg in 1741 werd hem onder andere de keizerskroon en Bohemen beloofd; aldus geschiedde en van 1741 tot 1743 werd hij koning van Bohemen en van 1742 tot zijn dood in 1745 Rooms-Duits koning en keizer.

Met steun van Hongarije en door een wapenstilstand met Pruisen kreeg Maria Theresia weer de moed om op te trekken tegen Beieren. Uiteindelijk trokken haar troepen München binnen en raakte Karl Albrecht een korte periode alles kwijt. Op het moment dat hij München weer veroverde op de Oostenrijkers, stierf hij op 20 januari 1745 en werd opgevolgd door zijn achttien jaar jonge zoon Maximiliaan III Joseph (1727-1777). Beieren was op dat moment nog verwikkeld in de Oostenrijkse Successieoorlog, maar Maximiliaan Joseph sloot al in april 1745 vrede met Oostenrijk en beloofde geen aanspraak op de keizerstroon te maken. Ook hij voerde een aantal maatschappelijke hervormingn door, maar hield zich voor bezig met wetenschap, kunst en literatuur. Zo voerde hij de algemene leerplicht in, stichtte de Bayerische Akademie der Wissenschaften maar bleek financieel geen genie. Door zijn kinderloze huwelijk stierf met Maximiliaan III Joseph de Beierse tak van het Huis Wittelsbach uit en werd hij in 1777 opgevolgd door Karl Theodor (1724-1799) van de Sulzbach-tak.

Karl VII Albrecht, keurvorst van BeierenFoto: Publiek domein

Hij was al sinds 1742 keurvorst van de Pfalz en van 1742-1795 ook nog eens markies van Bergen op Zoom. Ondanks al die functies, koos hij in 1777 voor München als zijn hoofdverblijfplaats. Zoals veel andere vorsten van het Huis Wittelsbach was ook Karl Theodor zeer geïnteresseerd in wetenschap, economie, kunst en vooral muziek, waardoor hij in contact kwam met de beroemde componist Wolfgang Amadeus Mozart, die in zijn opdracht een opera schreef, Idomeneo, waarvan de eerste opvoeringen uiteraard in München plaatsvonden.

Ook Karl Theodor stierf kinderloos en hij werd in 1799 opgevolgd door keurvorst Maximiliaan IV Joseph, die op dat moment al sinds 1795 hertog van Pfalz-Zweibrücken was en uit een zijtak van het Huis Wittelsbach stamde. Maximiliaan IV Joseph regeerde tot 1825 en moest toestaan dat rond 1800 München door de Fransen van Napoleon werd bezet. Bij de Vrede van Lunéville moest hij bovendien gebeiden ten westen van de Rijn, de Rheinpfalz', afstaan aan Frankrijk. De Beierse minister Montglas was echter wel zo slim om zich aan te sluiten bij de Rijnbond (1806-1813), een confederatie van aanvankelijk zestien Duitse vazalstaten van het Eerste Franse Keizerrijk. Het Franse keizerrijk kreeg zo een strategisch sterke buffer aan het oostfront.

Rijnbond in 1912Foto: Ziegelbrenner CC 3.0 Unported no changes made

Deze actie ten gunste van Napoleon leverde hem wel de titel koning Maximiliaan I Joseph van Beieren op, en als compensatie voor het verlies van de Rheinpfalz kreeg Beieren een aantal andere gebieden terug, de streek rond Slazburg en Berchtesgaden. Na de dramatisch verlopen veldtocht, met deelname van Beierse soldaten, van Napoleon in 1812 tegen Rusland, liep Maximiliaan Joseph in 1813 over naar Oostenrijk en trad in 1815 toe tot de Duitse Bond, een losse alliantie van van 34 Duitse vorstendommen en vier steden die ontstond op het Congres van Wenen. Met deze Duitse Bond wilde men de zelfstandigheid van Duitsland bewaren ten opzichte van het buitenland, maar dan wel nog steeds via autonome staten. Men zou kunnen zeggen dat de Duitse Bond het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie verving dat in 1806 al was opgeheven door Franz II Joseph Karl von Habsburg-Lotharingen (1768-1835), de laatste gekozen keizer van het Heilige Roomse Rijk. In 1818 riep Maximiliaan Joseph nog een grondwet uit, waarin het volk door twee kamers bij de regering vertegenwoordigd werd.

Der Deutsche Bund, 1815-1866Foto: Ziegelbrenner CC 2.5 Generic no changes made

Maximiliaan Joseph overleed in 1825 en werd opgevolgd tot 1848 door zijn zoon Ludwig I (1786-1868) als koning van Beieren. Ludwig trouwde op 12 oktober 1810 met Theresia von Sachsen-Hildburghausen, en sinds die datum worden in oktober nog steeds het Oktoberfest in München gehouden. En als zoveel van zijn voorgangers was ook Ludwig een groot liefhebber van de bouwkunst en dat liet hij ook duidelijk blijken. München werd werd 'volgebouwd' met de meest fantastisch uitziende gebouwen, vaak in zijn favoriete classicistische stijl, waaronder de Bayerische Staatsbibliothek, de Glyptothek en de Siegestor. De interesse en bewondering voor Griekenland en haar oude cultuur ging zelfs zo ver dat hij zijn zoon Otto in 1830 tot koning van Griekenland kroonde. Ook werd de schrijfwijze van Baiern veranderd in Bayern, want de Griekse 'y' sprak natuurlijk meer tot zijn verbeelding dan de gewone 'i'. Belangrijk voor de ontwikkeling van München was ook de verhuizing van de universiteit van Landshut naar München. Qua democratisch gehalte van zijn bestuur werd het wat minder, de aartsconservatieve Ludwig liet bijvoorbeeld de oppositionele pers censureren. Na een privé-schandaal trad Ludwig op 20 maart 1848 af en gaf de troon over aan zijn oudste zoon Maximiliaan II (1811-1864).

Wapen van het Huis Wittelsbach na 1835Foto: Odejea CC 3.0 Unported no changes made

Maximiliaan II regeerde in een tijd (1848-1864) dat Beieren veranderde van een agrarische staat tot een industriële staat. In 1835 werd rond Nürnberg de eerste spoorlijn in Duitsland in gebruik genomen en al snel werden overal in Duitsland spoorlijnen aangelegd. Mximiliaan ging met zijn tijd mee en stimuleerde kunst, wetenschap en techniek en gaf weer een eigen, modernere draai aan de architectuur in München.

Maximiliaan overleed plotseling in 1864 en zijn oudste zoon Ludwig werd tot zijn schrik op achttienjarige leeftijd als Ludwig II koning van Beieren. Bieren was ondertussen steeds verder geïndustrialiseerd en in verschillende Beierse steden werden arbeidersbonden opgericht. Ludwig, die een zeer strenge opvoeding genoot, was in dit soort zaken totaal niet geïnteresseerd en leefde min of meer in zijn eigen wereld, en werd niet voor niets 'der Märchenkönig' genoemd. In 1866 raakte Beieren betrokken bij de kortdurende oorlog tussen Oostenrijk en Pruisen, maar hij liet zich graag door zijn eveneens geesteszieke broer Otto Willem Luitpold Adalbert (1848-1916), de latere koning Otto I, als legeraanvoerder vervangen. Oostenrijk en dus ook Beieren verloor de oorlog van Pruisen en Beieren sloot zich, na een aanvankelijke uitsluiting, aan bij de door Otto von Bismarck opgerichte Noord-Duitse Bond. Het beieren van Ludwig raakte steeds meer gevangen in de vangnetten van Bismarck doordat hij schulden van Ludwig betaalde. In ruil hiervoor kreeg Bismarck zeggenschap over het Beierse leger, dat dan ook verplicht werd om in 1870 deel te nemen met Pruisen aan de Frans-Duitse Oorlog.

Pruisen werd steeds machtiger en Bismarck richtte in 1871, met toestemming van Ludwig, het Duitse Keizerrijk (18 januari 1871 - 9 november 1918) op, met als keizer Wilhelm I van Pruisen en Bismarck als Rijkskanselier. Beieren verloor door de actie van Ludwig op deze manier zijn soevereiniteit, maar hij luisterde liever naar zijn favoriete componist Wagner en liet diverse prachtige kastelen oprichten waaronder Schloss Underhof en de nooit afgebouwde kastelen Schloss Neuschwanstein en Schloss Herrenchiemsee. In 1886 wees de ministerraad van Beieren een regent aan die de lopende zaken van Ludwig overnam en de koning werd verbannen naar zijn kasteel Schloss Berg aan de Starnberger See. Enkele dagen later werd Ludwig samen met zijn lijfarts Von Gudden dood gevonden, moord of zelfmoord is nog steeds niet helemaal duidelijk, moord lijkt het meest voor de hand liggend.

Ludwig II van BeierenFoto: Michael Petzet in het publieke domein

Ludwig werd uiteraard opgevolgd door zijn broer Otto I. Maar de werkelijk macht was nu in handen van regent en oom van de beide broers, Luitpold, die van 1886 tot 1912 regeerde. Otto zat op dat moment ook al in een inrichting en overleed in oktober 1916, nog wel met zijn titel als koning. Luitpold werd in 1912 opgevolgd door zijn zoon Ludwig III (1845-1921), die op 5 november 1913 tot koning gekroond werd. Tijdens de Eerste wereldoorlog (914-1918) groeide de ontevredenheid over het beleid en de gevolgen van de oorlog in het Duitsland van Luitpold en veel politieke partijen in de Rijksdag waren er van overtuigd dat hervormingen noodzakelijk waren. Die zouden al heel snel komen, sneller dan Ludwig III voor mogelijk had gehouden. Na de wapenstilstand in de zomer van 1918 wilde de marineleiding nog een keer slag leveren tegen de Britse vloot, maar de zeelui en mariniers weigerden dit en kwamen in opstand, het begin van de zogenaamde November-revolutie, die zich langzaam van het noorden naar het zuiden verplaatste en ook het einde betekende van het Duitse keizerrijk van Wilhelm II, die uitweek naar Nederland, en het begin van de Weimarrepubliek, die tot 1933 stand hield.

Op 7 november 1918 riep de sociaal-democraat en Beiers politicus Kurt Eisner (1867-1919), leider van de Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands (USPD), de Beierse vrijstaat uit, koning Ludwig werd afgezet en zo kwam er na 738 jaar een einde aan Huis Wittelsbach. De Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) wilde anvankelijk niet meewerken maar vormde niet veel later toch een coalitie met de USPD. In januari 1919 werden er in Beieren deelstaatverkiezingen gehouden, die een grote nederlaag opleverden voor de USPD van Eisner en winst opleverde voor de socialisten.

Kurt Eisner, politicus uit BeierenFoto: Richard Huber CC-by-sa 3.0 no changes made

Op 21 februari 1919 een grote slag voor de socialistische regering, Kurt Eisner werd door de jonge graaf Anton von Arco auf Valley doodgeschoten. Vanwege de grote onrust die deze gebeurtenis teweegbracht week de regering van de eerste vrij gekozen minister-president van Beieren, de socialist Johannes Hoffmann (1867-1930), uit naar Bamberg in het noorden van Beieren. Als wraak op de moord op Kurt Eisner riepen de onafhankelijke socialisten op 7 april 1919, onder leiding van de schrijver Ernst Toller (1893-1939) en de anarchisten Erich Mühsam (1878-1934) en Gustav Landauer (1870-1919), de Radenrepubliek Beieren 'Räterepublik Baiern' uit. Deze revolutionaire poging kwam echter niet van de grond en werd al snel gekaapt door de communisten onder leiding van Eugen Leviné (1883-1919). Ook die poging strandde snel, want op 1 mei 1919 werd München al weer terugveroverd door Johannes Hoffmann met behulp van troepen uit Pruisen en Württemberg. De daaropvolgende 'zuiveringen' kostten nogal wat mensenlevens.

Op 14 augustus 1919 trad de eerste democratische grondwet van Beieren, de 'Bamberger Verfassung', in werking. In 1920 voegde de Freistaat Coburg zich na een refrendum bij Beieren en op 13 maart 1920 had de zogenaamde 'Kapp-Lüttwitz-Putsch' tot gevolg dat minister-president Hoffmann van Beieren aftrad. De putsch was, onder leding van generaal Walther von Lüttwitz (1859-1942), generaal en politicus Erich Ludendorff (1865-1937) en Wolfgang Kapp (1858-1922) een rechtstreekse aanval op de democratisch gekozen regering in Berlijn. Deze poging tot een revolutie duurde maar vijf dagen, onder andere door een gebrek aan een gezamelijk doel onder de putschisten en landelijke stakingen als protest tegen de putsch.

Hoffmann werd als minister-president opgevolgd door de monarchist, jurist en politicus Gustav von Kahr (1862-1934), die van 16 maart 1920 tot 11 september 1921 minister-president en minister van Buitenlandse Zaken van Beieren was. Zijn doel was om van Beieren een autonoom gebied binnen Duitsland te maken, maar dat mislukte. In 1922 werd de politicus Eugen von Knilling (1865-1927) minister-president en minister van Buitenlandse Zaken, en onder zijn leiding werden rechtse elementen bevoordeeld en dat leverde voor rechts-extremisten een gunstig klimaat op. In de herfst van 1923, op het hoogtepunt van het conlict tussen Duitsland en een Belgisch-Franse bezettingsmacht in het Ruhrgebied, werd in Beieren de noodtoestand uitgeroepen en werd Von Kahr volmachten gegeven die er toe hadden kunnen leiden dat er een dictatuur zou ontstaan. Om Von Kahr de wind uit de zeilen te nemen hief rijkspresident Friedrich Ebert (1871-1925) de noodtoestand op, maar dat had weinig effect want generaal Hans von Seeckt, opperbevelhebber van de Wehrmacht, sympatiseerde met Von Kahr en die vormde samen met de militair Otto von Lossow (1868-1938) en de chef van de Beierse politiemacht Hans von Seißer (1874-1973) een triumviraat. zij lieten enkele honderden joodse families het land uitzetten, verboden een aantal links kranten en stelden de wet tijdens de Weimar Republiek buiten werking.

Op 9 november kwam Adolf Hitler (1889-1945) voor het eerst in beeld, hij liet het café Bürgerbräustelle in München omsingelen toen Gustav von Kahr daar een toespreek hield. Hij verklaarde dat de regering in Berlijn was afgezet, maar uiteindelijk grepen politie n leger in en de Hitler-Putsch was mislukt. op 27 februari 1924 trok Von Kahr zich terug uit de politiek, maar Hitler was zij rol in de mislukte putsch niet vergeten. Toen hij in 1933 aan de macht kwam rekende hij af met Von Kahr, hij liet hem op 30 juni 1934 arresteren en diezelfde dag nog in het concentratiekamp Dachau vermoorden.

Gustav 'Ritter' von Kahr, minister-president van BeierenFoto: Publiek domein

In juni 1924 werd Heinrich Held (1868-1938) van de Bayerischen Volkspartei ministerp-president en hij richtte zich op een onafhankelijke positie van Beieren in het politieke bestel van Duitsland. Hij onderschatte lange tijd het gevaar van extreem-rechts en had vanaf 1930 ook geen meerderheid in het parlement. Hij mocht bij de gratie van de SPD toch aanblijven als minister-president. Op 15 maart 1933 werd hij door de nationaal-socialisten van Hitler gedwongen om af te treden.

Hitler was in januari 1933 als rijkskanselier aan de macht gekomen en had als ongeveer eerste maatregel alle deelstaten hun relatieve souvereiniteit afgenomen; alles werd gelijkgesteld. Verder had Beieren in Hitler-Duitsland altijd min of meer prioniersrol op allerlei, vaak 'dubieus' gebied. Zo stamden veel belangrijke partijleden van de NationalSozialistische Deutsche ArbeiterPartei (NSDAP) uit Beieren en vond er op 10 mei 1933 ook op de Köningsplatz in München een boekverbranding plaats. Maanden voor de Kristalnacht in november 1938 verwoestten nationaal-socialistische aktivisten de synagoges van Nürnberg en München en het eerste concentratiekamp werd in 1933 in Dachau in gebruik genomen. München werd als 'hoofdstad' van de NSDAP benoemd, in Nürnberg werden de rijkspartijdagen gehouden en in 1935 werden de drie Nürnberger rassenwetten ingevoerd.

Schema dat gebruikt werd om de indeling in Duitser en jood uit te leggenPhoto: Publiek domein

In 1937 vond in München de eerste tentoonstelling van 'Entartete Kunst' plaats, maar mislukte in 1939 ook de eerste aanslag op Hitler, in de Bürgerbräukeller van München. De bekendste verzetsgroep van Beieren was de Weiße Rose uit München, evenals de Münchner Neuesten Nachrichten die tot mei 1933 oppositie tegen Hitler gevoerd hadden, onder andere Erwein von Aretin en Karl Ludwig Freiherr von und zu Guttenberg. In de laatste oorlogdagen, op 27/28 april 1945, mislukte een opstand tegen de nazi's in München van de 'Freiheitsaktion Bayern' van Rupprecht Gerngross (1915-1996), die nog net op tijd kon wegkomen. Veertig andere opstandelingen hadden minder geluk, zij werden nog net voor de inval van Amerikaanse troepen vermoord.

Op 9 maart 1933 werd Franz von Epp (1868-1947) door minster van binnenlandse zaken Wilhelm Frick als rijkscommissaris in Beieren aangesteld en moesten er voor zorgen dat de zogenaamde 'Richtlinien der Politik' van Hitler in de deelstaten nageleefd werden. Tevens werd de latere leider van de Schutzstaffel (SS) Heinrich Himmler (1900-1945) in april 1933 de baas van de politie in geheel Beieren. Op 10 april 1933 werd Epp tot 'Reichsstatthalter' en Ludwig Siebert (1874-1942) formeel tot minister-president van Beieren uitgeroepen. Na de aangenomen wet die de nieuwe opbouw van het Duitse Rijk regelde, verloor Beieren zijn status als deelstaat. Na de dood van Siebert in 1942 werd er geen officiële opvolger meer aangesteld, maar nam de 'gauleiter' van Ober-Bayern, Paul Giesler (1895-1945), zijn taken voorlopig over.

Administratieve indeling van het Groot-Duitse Rijk in juli 1944Photo: Publiek domein

Vanaf 1943 werden Beierse steden als München, Nürnberg en Würzburg gebombardeerd door de geallieerden en deze aanvallen richtten grote verwoestingen aan. In de Tweede Wereldoorlog sneuvelden ca. 250.000 Beierse soldaten en werden er ca. 230.000 vermist. Daarnaast vielen er ook nog eens ca. 28.000 burgerdoden. In de zomer van 1947 waren er nog 212.494 krijgsgevangenen geïnterneerd in Beieren, waarvan bijna 75% inwoners van Beieren waren.

Tijdens de Conferentie van Potsdam (17 juli tot 2 augustus 1945) werd het Akkoord van Potsdam opgesteld, waarin geregeld werd dat Beieren onder controle van de Amerikanen kwam te staan. Uitgezonderd werden de Pfalz en de stad Lindau, die onder Franse controle kwam te staan.

Duitsland werd na de 2e W.O. in bezettingszones verdeeld; Beieren werd bezet door de AmerikanenPhoto: Publiek Domein

Op 28 mei 1945 werd Fritz Schäffer (1888-1967) van de Bayerischen Volkspartei door de Amerikaanse militaire regering aangesteld als eerste naoorlogse minister-president. Op 28 september van datzelfde jaar werd hij echter al weer ontslagen door de Amerikanen omdat hij naar hun idee te weinig deed om voormalige NSDAP-leden uit publieke diensten te verwijderen. Schäffer werd opgevolgd door de sociaal-democraat Wilhelm Hoegner (1887-1980), tot nu toe de enige mininster-president van Beieren die niet van CSU-huize (Christlich-Soziale Union) kwam.

28 September 1945 was ook de datum dat Beieren zijn status als deelstaat terugkreeg van de Amerikaanse generaal Eisenhower, De leider van de militaire regering, Lucius D. Clay, zorgde voor de uitvoering van dit proces, waarbij politieke partijen weer mochten acteren en de democratie van onderop in ere werd hersteld. Op 30 juni 1946 werd er een grondwetgevende vergadering gekozen waarbij de opvolger van de Bayerischen Volkspartei, de Christlich-Soziale Union (CSU), de absolute meerderheid kreeg. De ontwerpgrondwet werd door de bezettingsmacht goedgekeurd, behalve het artikel waarin gesteld werd dat Beieren het recht had om zich niet aan te sluiten bij een toekomstige Duitse Bondsstaat.

De grondwet van de Vrijstaat Beieren werd op 1 december 1946 via een referendum onder de bevolking met een grote meerderheid aangenomen. Tegelijkertijd werd er voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog een deelstaatparlementsverkiezing gehouden, die ook op overtuigende wijze door de CSU werd gewonnen. Minster-president werd Hans Ehard (1887-1980), die afwisselend alleen en met de BayernSPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, Landesverband Bayern). In 1945 was ondertussen de Thüringse enclave Ostheim von der Rhön aan het Beierse grondgebied toegevoegd, de Pfalz werd in 1946 toegevoegd aan de nieuwe deelstaat Rheinland-Pfalz. In 1955 werd de stad Lindau weer aan Beieren toegevoegd.

Hans Ehard, minister-president van BeierenFoto: Bundesarchiv, B 145 Bild-F011950-0010 / Bedel CC-BY-SA 3.0 no changes made

Het lukte Ehard om landelijk een flink aantal voorstellen voor een vergaand federalisme door te drukken in de grondwet. Hij wilde echter nog veel verdre gaan, maar dat lukte hem niet meer. een tweederde meerderheid van de deelstaten wilde niet zover gaan, dus Beieren was verplicht om zich daaraan te houden.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw kreeg de CSU concurentie van de Bayernpartei, die meer uitgesproken dan de CSU was voor de autonomie van Beieren. Van 1954 tot 1957 was Wilhelm Hoegner van de SPD weer minister-president, en die periode werd politiek gezien de 'Viererkoalition' genoemd, want de regering bestond uit de partijen SPD, Bayernpartei, FDP Bayern (Freien Demokratischen Partei) en Gesametdeutscher Block/Heimatvertriebenen und Entrechteten.

Wilhelm Hoegner (midden), minister-president van Beieren (1945-1946, 1954-1957)Foto: Bundesarchiv, Bild 183-64549-0006 CC-BY-SA 3.0 no changes made

Naast de wederopbouw nam Beieren ook nog eens de meeste Rijks- of Staatsduitsers en vluchtelingen op uit gebieden in Oost- en Zuidoost-Europa met etnisch Duitse minderheden als Sudetenland, Bohemen, Moravië, Hongarije en Roemenië. Verspreid over Beieren werden vluchtelingenkampen opgericht die soms nog tot in de jaren zestig bewoond werden. Uiteindelijk zouden er van deze groep mensen zo'n twee miljoen zich definitief in Beieren vestigen en verschillende vluchtelingenkampen groeiden uit tot dorpen en steden.

Na een breuk in de coalitieregering van Wilhelm Hoegner ontstond er een drie-partijen-coalitie van CSU, BHE en FDP onder leiding van minister-president Hanns Seidel (1901-1961), die van 1957 tot 1960 regeerde. Seidel trad in 1960 af vanwege gezondheidsproblemen en werd voor twee jaar weer opgevolgd door Hans Ehard.

De volgende regeringen van Alfons Goppel (1962-1978), Franz Josef Strauß (1978-1988), Max Streibl (1988-1993), Edmund Stoiber (1993-2007) en Günther Beckstein (2007-2008) waren exclusieve CSU-regeringen met een absolute meerderheid; van 2003 tot 2008 had de CSU zelfs een tweede derde meerderheid in het deelstaatparlement.

Franz Josef Strauß, bekendste minister-president van BeierenFoto: Robert Ward in het publieke domain

De 16e Beierse parlementsverkiezingen vonden plaats op 28 september 2008 en de CSU leed een forse nederlaag, slechts 43.4% van de stemmen ging naar de CSU, en dat betekende 17.3% minder dan de verkiezing van 2003 en daarmee kwam er een einde aan de sinds 1962 meerderheid in het parlement. De SPD verloor één procentpunt en dat was de slechtste uitslag sinds 1946. Minister-president en voorzitter van de CSU werd Horst Seehofer (1949-), die in 2011 ook de functie van president van de Bondsraad bekleedde. Op 1 november 2012 nam hij, na het terugtreden van bondspresident Christian Wulff, diens functie waar tot 18 maart 2012; op die datum begon begon de nieuwe bondspresident, Joachim Gauck (1940-) met zijn werk.

Horst Seehofer, minister-president van BeierenFoto:Ralf Roletschek/wikipedia CC 3.0 no changes made

In 2015 werd Beieren ernstig geconfronteerd met de vluchtelingencrisis in Europa. Honderdduizenden vluchtelingen arriveerden via Beieren in Duitsland. De Beierse minister van Binnenlandse Zaken Joachim Hermann (CSU) wilde zelf de grenzen van Beieren gaan bewaken omdat de Duitse federale politie door een gebrek aan personeel niet alle grensovergangen kon controleren. Op dat moment, eind december 2015, staken gemiddeld nog 4000 vluchtelingen de grens over, hij wilde die toestroom verlagen naar hoogstens 1000 vluchtelingen per dag.

Vluchtelingen wachten op een brug tussen het Oostenrijkse Salzburg en het Beierse Freilassing op inreispapierenFoto: Eweht CC 4.0 International no changes made

Eind januari 2016 deed de regering van Beieren onder leiding van premier Horst Seehofer zich weer duidelijk horen in verband met het vluchtelingenvraagstuk. De Beierse CSU-regering eist van de landelijke regering dat er een maximum zou moeten worden gesteld aan het aantal vluchtelingen dat in Duitsland werd toegelaten. Beieren wilde maximaal 200.000 migranten per jaar toelaten. Bij de verkiezingen van 2018 krijgt de CSU de rekening gepresenteerd. Ze blijven wel de grootste partij maar met slechts 37% van de stemmen. De winnaars zijn de Groenen en de AFD (Alternative fur Deutschland). De CSU vormt een coalitie met de regionale partij Freie Wahler.

Standbeeld van Bavaria, vrouwlijk symbool en wereldlijk schutspatroon van Beieren Foto: Publiek domein

Bevolking

Algemeen

Oktoberfeest Munchen BeierenFoto: Michael.chlistalla CC 3.0 Public License no changes made

Beieren bestaat uit vier 'stammen', de Altbayern, de Franken, Schwaben en de Sudetenduitsers die na de Tweede Wereldoorlog naar Beieren trokken. De ca. 6,5 miljoen Altbayern wonen in de Regierungsbezirke Oberbayern, Niederbayern en de Oberpfalz; de ca. 4,2 miljoen Franken wonen in de Regfierungsbezirken Ober-, Mittel-, en Unterfranken en horen sinds het begin van de 19e eeuw tot Beieren. De 1,9 miljoen Beierse Schwaben wonen in het gelijknamige Regierungsbezirk. Na de Tweede Wereldoorlog trokken ca. twee miljoen vluchtelingen, vooral Sudetenduitsers, en zogenaamde 'Heimatvertriebene' naar Beieren en bouwden daar aan een nieuwe toekomst als 'vierde stam'. De immigratie vanuit andere Duitse deelstaten ligt veel hoger dan in de rest van Duitsland. In de laatste 25 jaar vertrokken er meer dan een miljoen mensen vanuit de andere deelstaten naar Beieren.

Beieren had op 30 juni 2015 ca. 2014 12.745.000 miljoen inwoners, de meeste inwoners op de deelstaat Nordrhein-Westfalen na, en een bevolkingsdichtheid van 181 inwoners per vierkante kilometer. Daarmee leeft ca. 16% van alle Duitsers in Beieren. Beieren heeft meer inwoners dan bijvoorbeeld een land als Zweden met ca. 10 miljoen inwoners. De bevolking van Beieren groeit nog steeds, sinds 1840 is in het inwoneraantal van Beieren verdrievoudigd. Na de volkstelling in 1970 werden er voor het eerst meer dan 10 miljoen mensen in Beieren geteld.

De grootste stad en enige miljoenstad van Beieren is München met meer dan 1,4 miljoen inwoners. München is qua inwoneraantal na Berlijn en Hamburg de derde stad van Duitsland en de twaalfde stad van de Europese Unie. München is wel met 4600 inwoners per km2 de dichtstbevolkte stad van Duitsland. Nürnberg is met meer dan 500.000 inwoners de tweede stad van Beieren (14e stad van Duitsland), Augsburg is met meer dan 280.000 inwoners de derde stad van Beieren en de 23e van Duitsland. Beieren telt acht steden van meer dan 100.000 inwoners (zie overzicht hieronder).

20 grootste steden van Beieren

stadinwoneraantal 1-1-2015stadinwoneraantal 1-1-2015
München1.429.584Achaffenburg68.167
Nürnberg501.072Landshut67.509
Augsburg281.111Kempten (Allgäu)65.624
Regensburg142.292Rosenheim60.889
Ingolstadt131.002Neu-Ulm55.689
Würzburg124.219Schweinfurt51.610
Fürth121.519Passau49.952
Erlangen106.423Straubing46.027
Bamberg71.952Dachau45.985
Bayreuth71.601Freising45.857

Oktoberfest

De bekendste festiviteit in Beieren is uiteraard het wereldberoemde Oktoberfest. Dit gigantische (bier)feest wordt elk jaar gedurende zestien dagen tot 6 oktober gehouden op de 42 ha grote Theresienwiese of 'Wiesn' in München. Dit feest, met meer dan dertig grote en kleine biertenten, trekt jaarlijks zo'n 6,5 miljoen bezoekers die met zijn allen ca. 7,5 miljoen liter bier achterover slaan.

De volksdracht bestaat uit de 18e eeuwse 'Dirndl' voor de vrouwen en de 'Lederhose' voor de mannen. De oorsprong van het Oktoberfest ligt begin 19e eeuw naar aanleiding van de trouwpartij van Ludwig I van Beieren met Therese von Sachsen-Hilburghausen. Op het terrein werd in 1810 een paardenrace georganiseerd, en later is dit uitgegroeid door het Oktoberfest.

Hoofdingang Oktoberfest, München, BeierenFoto: Usien CC 3.0 Unported no changes made

Op de eerste dag van het feest trekt er een stoet met onder andere prachtige door paarden getrokken bierwagens van alle meewerkende bierbrouwerijen door het stadscentrum van München in de richting van het feestterrein. Eenmaal daar aangekomen wordt het het feest traditioneel geopend in de Schottenhamel, de oudste biertent van het Oktoberfest, door de burgemeester van München. Na de uitroep van de burgemeester 'Ozapft is' (het is getapt!) als de eerste bierpul getapt is, kan het feest om exact 12.00 uur van start gaan.

Al het bier dat geschonken wordt, vaak speciaal Oktoberfestbier met een alcoholpercentage van minstens 5,8%, móet in München zelf gebrouwen zijn, en dat betekent dat er maar zes brouwerijen mee mogen doen: Hofbräu-München, Paulaner, Löwenbräu, Augustiner, Hacker-Pschorr en Spaten. Naast bier wordt er ook nog eens zo'n 90.000 liter wijn geschonken, en dat alles met behulp van 12.000 man bedienend personeel. De grootste biertent ooit was die van Bräurosl in 1913 met 12.000 zitplaatsen.

Kelnerin met drie pullen Hacker-Pschorr bierFoto: Markburger83 in het publieke domein

Taal

Algemeen

Duits TaalkaartFoto: 37ophiuchi CC 4.0 Internationaal no changes made

Het Duits is een Germaanse taal die vooral gesproken wordt in de Midden-Europese landen Duitsland, Oostenrijk, Liechtenstein en Noord-Zwitserland. Verder zijn er in de volgende landen en streken nog minderheden die ook Duits spreken: Zuid-Tirol, Elzas-Lotharingen, België, Tsjechië, Polen, Roemenië, Hongarije en Rusland (Wolgaduitsers).

Het Duits is de zevende taal op aarde en wordt door ca. 120 miljoen mensen gesproken. Verwant met het Duits zijn ook het Jiddisch, het Letzeburgs in Luxemburg, het Pennsilvaans in de Verenigde Staten en het Schwyzerdütsch in Zwitserland. Het Duits is sterk verwant met o.a. het Deens, Zweeds, Noors, Nederlands, Vlaams en Engels.

Het Hoog-Duits is de taal van de gehele bevolking. In Sleeswijk wordt ook Deens gesproken en een klein gedeelte van het land, rondom Cottbus en Bautzen, is tweetalig; behalve het Hoog-Duits wordt hier ook het West-Slavische Sorbisch gesproken.

Het Neder-Duits of Plat-Duits, dat nog in het noordwesten wordt gesproken, kent veel overeenkomsten met de streektalen in Oost-Nederland.

Bijbel in Duits van LutherFoto: Publiek domein

In de eerste eeuw na Christus vormden de verschillende West-Germaanse dialecten nog geen hechte taalkundige eenheid. Aangenomen wordt dat binnen het Karolingische rijk alle Germaanse stammen taalkundig wel als bij elkaar horend werden beschouwd. In het zuiden van Duitsland ontstonden langzamerhand de Hoog-Duitse dialecten die door taalveranderingen en klankverschuivingen een grote eenvormigheid vertoonden.

In het noorden breidden de Saksen hun macht steeds verder uit en daar kwam een Neder-Duits (Oud-Saksisch) taalgebied tot stand. Beide talen ondervonden sterke invloeden van het christendom en van de antieke Latijnse cultuurtraditie, met name bij de woordvorming en de woordbetekenis.

In de periode 800-1100 breidde het Duitse taalgebied zich verder uit naar het oosten en zuidoosten. Tussen 1170 en 1250 werd het Duits sterk beïnvloed door het Frans en ontstond het klassieke Middel-Hoog-Duits, een hoofse literatuurtaal.

Vanaf 1250 werd het Hoog-Duits steeds vaker gebruikt in ambtelijke stukken. Het Neder-Duitse taalgebied breidde zich vanaf 1100 uit tot aan de Oder, de Weichsel en ook naar Noordoost-Nederland. Ten oosten van de Elbe en de Salle ontstond een zogenaamde koloniale Oost-Middel-Duitse taal met elementen van verschillende geografische afkomst.

Vooral door de bijbelvertaling van Maarten Luther werd de Oost-Middel-Duitse schrijftaal de grondslag van de Duitse “Schriftsprache”. Deze ontwikkeling werd ook nog bevorderd door het humanisme en opkomende nationale gevoelens. De definitieve vestiging van de hedendaagse grammaticale en lexicale normen gebeurde met name door de invloed van grammatici in de 17e en 18e eeuw. Eind 18e, begin 19e eeuw beleefde de klassieke literatuurtaal een bloeiperiode. Het bleef echter een schrifttaal die vaak sterk verschilt van de gesproken dialecten. De spelling van deze schrijftaal werd rond 1900 vastgelegd.

Naast deze schrijftaal bestaat er een omgangstaal die regionaal wordt gekenmerkt door sterke klank- en woordvarianten. Door politieke, sociale en culturele ontwikkelingen worden de regionale verschillen tussen schrijftaal en omgangstaal steeds kleiner.

Beierse dialecten

In de oud-Beierse 'Bezirken' Oberbayern, Niederbayern, Oberpfalz en delen van Oberfranken en de oostelijk Landkreis Bayreuth worden Beierse (Beiers: Bairisch of Boarisch) dialecten gesproken. In totaal spreken ongeveer 12 miljoen mensen een Beiers dialect. Door het relatief kleine gebied zijn er niet veel grote verschillen tussen de diverse dialecten, die onderverdeeld kunnen worden in het 'Nordbairisch', het 'Mittelbairisch' en het 'Südbairisch'.

Het Nordbairisch of Noordbeiers strekt zich uit ten noorden van de lijn Eisenstein-Regensburg-Ingostadt-Neuburg an der Donau tot aan de aan het punt waar de Lech in de Donau stroomt. Het Nordbairisch heeft van de Bairische dialecten de meeste bijzonderheden van het Middelhoogduits behouden.

Het Mittelbairisch of Middenbeiers is het meest wijdverspreid en bijvoorbeeld wordt nog in een aantal in München gevestigde media gebruikt en strekt zich in een brede gordel uit van Friedberg bij Augsburg, München en Passau naar Oostenrijk via de steden Salzburg, Linz en Wenen tot aan de Neusiedler See tot aan de Hongaarse grens. Met name in de stad München wordt het Bairisch steeds minder gesproken, zeker onder de jongste generaties.

Het Südbairisch of Zuidbeiers, de taal van het hooggebergte, wordt met uitzondering van het topografisch tot Tirol behorende Werdenfelser Landes rond Garmisch-Partenkirchen en het Zuid-Beierse Inntal, bijna uitsluitend nog in Oostenrijk en Zuid-Tirol gesproken.

De letters C en Y worden in het Beiers niet uitgesproken; de letters T en V worden aan het begin van een woord niet uitgesproken. Opvallend is dat woorden in het Hoogduits enorm kunnen verschillen met het Beiers. Hieronder een aantal sprekende voorbeelden:

BeiersHoogduits BeiersHoogduits
AAbbodeggnApothekeNnarischwütend
BBlaugraudRotkohlOOideEhefrau
Cn.v.tn.v.t.PPratznHand
Ddabräslnmüde werdenQQuaddirUnterkunft
EEàdäpfeKartoffelnRRensemmeschnelles Auto
FFoznschbanglaZahnartztSSchandamariePolizei
GGnofeKnoblauchTn.v.t.n.v.t.
HHimmefaddaGottUummasunsdumsonst
IibaroiüberallVn.v.t.n.v.t.
JJoàJahrWWassaschnoiznBrotsuppe
KKadoffesolodKartoffelsalatXXanderAlexander
LLeffeLöffelYn.v.t.n.v.t.
MMillibiddschnMilchkanneZZuggaZucker

De dialecten in het noorden en westen van Beieren zijn geen Beierse dialecten: de zuidwestelijke dialecten behoren tot het Zwabisch en de noordelijke dielecten tot het Oostfrankisch. De in Beieren gesproken Oostfrankische dialecten vormen de zuidoostelijke tak van de Frankische dialecten. Van de Middeleeuwen tot aan aan de tijd van Napoleon versplinterde het gebied van het Frankische stammenhertogdom, en daardoor ontstonden er vele dialecten die onderling behoorlijk verschilden.

Overzicht Beierse dialecten:

Geel=Noordbeiers

Paars= Middenbeiers

Blauw=Zuidbeiers

Beierse taalgebeid: Noord- Midden- en Zuid-BeiersFoto: Postmann Michael in het publieke domein

Godsdienst

Algemeen

Beieren is met ca. 52%, na Saarland (ca. 61%), de Duitse deelstaat met de meeste rooms-katholieken onder de bevolking. In het meest zuidelijke deel van Beieren wonen veruit de meeste katholieken. Verder is ca. 20% van de bevolking evangelisch-luthers, maar die verhoudingen gaan niet op voor alle 'Bezirken'. In de Oberpfalz, Niederbayern en Oberbayern, samen Altbayern genoemd, en in Unterfranken wonen overwegend katholieken, in Mittelfranken en in delen van Oberfranken wonen voornamelijk protestanten.

De katholieke parochies behoren tot het bisdom Würzburg en het bisdom Eichstätt in het aartsbisdom Bamberg; de bisdommen Passau, Regensburg en Augsburg behoren tot het aartsbisdom München und Freising. De evangelisch-lutherse kerk in Beieren is een onderdeel van de Evangelische Kirche Deutschland en is verdeeld in de kringen Ansbach-Würzburg, Augsburg, Bayreuth, München, Nürnberg en Regensburg.Afbeelding: overzicht van de twee grootste christelijk confessies, de rooms-katholieke kerk (blauw) en evangelische kerk (rood) in de deelstaten van Duitsland.

Verdeling van de twee grootste confessies in DuitslandPhoto: KaterBegemot CC Attribution 3.0 Unported no changes made

Joodse gemeenten kwamen tot in de 19e eeuw vooral voor in de landelijke gebieden van Beieren en in steden als Nürnberg en Regensburg. In Altbayern woonden praktisch geen joden, later in de 20e eeuw werden dat er steeds meer. Van de bijna 200 joodse gemeenten vóór de holocaust in Beieren zijn er nog maar dertien over.

Joods synagoge in Augsburg, BeierenFoto: Adam Jones CC Attribution-Share Alike 3.0 Unported no changes made

Een bijzonder (Maria)bedevaartsoord is Altötting in Oberbayern. Vele bedevaartgangers komen een 14e eeuws houten beeldje van een zwarta Madonna in de Gnadenkapelle bezichtigen. In de 15e eeuw werden er enkele wonderen aan het beeldje toegedicht, gestorven mensen zouden weer tot leven gewekt zijn. De Gnadenkapelle stamt uit de 8e eeuw en ander kerken in Altötting zijn de Stiftspfarrkirche St. Philipp und St. Jakob, de St. Magdalena-Kirche en de grote Basilika St. Anna (neobarokke kerk uit 1912 met 8000 zitplaatsen).

Zwarte Madonna in de Gnadenkapelle van Altötting, BeierenFoto: S. Finner CC Naamsvermelding-Gelijk delen 3.0 Unported no changes made

Benedictijnse kloosterorde in Beieren

Beieren bezit een groot aantal benedictijnse kloostercomplexen en de orde der benedictijnen heeft in deze Duitse deelstaat een grote rol gespeeld op het culturele en kunstzinnge vlak. De heilige Benedictus van Nursia (480-547), geboren in Italië, wordt over het algemeen als de vader van het kloosterleven in de Latijnse kerk beschouwd en de stichter van de Benedictijner Orde, de oudste orde van de katholieke kerk, gesticht aan het begin van de 6e eeuw. Monniken moesten de drie geloften van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid afleggen en zich alleen toeleggen op bidden en werken, 'ora et labora'.

Benedictus van Nursia komt men vaak tegen in religieuze gebouwen in BeierenFoto: Publiek domein

Met het vele geld dat de orde bezat werden kerken en kloosters (abdijen) fraai aangekleed en gemaakt van de duurste materialen. Vaak vindt men in deze gebouwen ook schilderingen en altaarstukken met de afbeelding van Benedictus. Tijdens de Verlichting werd in Europa de vraag aan de orde gesteld over nut en zin van kloosters. In Duitsland leidde dat tot de opheffing van bijna alle kloosters (Reichsdeputationshauptschluss) die nu het eigendom werden van landheren. Aan deze crisis in het kloosterwezen kwam in de Romantiek weer een einde, want in die periode werden de katholieke orden weer gewaardeerd en bloeiden weer op.

In 1830 werd de Beierse benedictijner abdij Metten weer bewoond door benedictijner monniken. Ook ten tijde van de 'Kulturkampf' eind 19e eeuw en onder het nazi-regime hadden de kloosters en monniken het moeilijk. Op dit moment zijn er in Duitsland nog zo'n vijftig benedictijner kloosters voor mannen of vrouwen. Sinds 1893 zijn alle benedictijner kloosters verenigd in de Benedictijnse Confederatie. Benedictijner kloosters zijn in Beieren nog te vinden in Augsburg, Metten, München, Niederaltaich, Ottobeuren, Plankstetten, Rohr, Schäftlern, Scheyern, Wechselburg en Weltenburg, die allemaal lid zijn van de 'Bayerische Benediktinerkongregation', een vereniging die in 1684 door paus Innocentius XI gesticht werd.

Benedictijner klooster heilige aartsengel Michael in Metten, BeierenFoto: Andy king50 in het publieke domein

Bijzondere religieuze gebouwen in Beieren

ALTENSTADT
St. Michael-Kirche: belangrijkste romaanse kerk van Oberbayern, gebouwd tussen 1180 en 1200. Deze drieschepige tufstenen basiliek bezit een kostbaar romaanse crucifix, genaamd 'Grosse Gott von Altenstadt'. De fresco's in het koor en de romaanse doopvont zijn uit de 14e eeuw.

AMBERG
-Maria Hilf: barokke bedevaartkerk, ontworpen door de Duitse bouwmeester en architect Johann Dientzenhofer (1663-1726) en gebouwd tussen 1696 en 1702. De plafondschilderingen zijn in 1718 gemaakt door de laat-barokke kunstschilder en architect Cosmas Damian Asam (1686-1739). Het gigantische altaar is een creatie van de Italiaanse stukadoor en beeldhouwer Giovanni Battista Carlone (ca. 1641 - ca. 1720).

AUGSBURG
-St. Ulrich- und St. Afra-Kirche: kloosterkerk voor benedictijnen, gebouwd tussen 1447 en 1500, maar daarna verschillende keren ingrijpend verbouwd. Bijzonder zijn de terracotta heiligenbeelden en de grafmonumenten voor de heiligen Ulrich en Afra. Het houtsnijwerk van de altaren is van de uit Weilheim (Oberbayern) afkomstige Johannes Degler.

-Domkirche St. Maria: oudste kerk van het bisdom Augsburg, gebouwd en verbouwd in de periode 10e-15e eeuw. Glas-in-loodramen met voorstellingen van profeten en Maria uit 1130, en zijn daarmee de oudste van Duitsland. Bijzonder zijn vier altaarschilderingen van de Duitse kunstschilder Hans Holbein de Oude (ca. 1460-1524) uit einde 15e eeuw en een stenen 'Löwenthron' uit 1100, waar de Augsburgse bisschoppen op zaten. De crypte stamt uit de 10e eeuw.

-Heilig-Kreuz-Kirchen: twee kerken, de ene katholiek (16e-18e eeuw), de andere protestant (ca. 1650 gebouwd en uitgebreid in 1735) met werken van de Duitse barokschilder Johann Heinrich Schönfeld (1609-1684).

-St. Annakirche: 14e/15e eeuwse kerk met een toren uit 1602 en in 1748 in barokstijl veranderd. Bevat twee bijzonderen kappelem: Fuggerkapelle, algemeen beschouwd als het eerste renaissancebouwwerk van Duitsland, en de Goldschmiedekapelle uit de periode 1420-1425 met fraaie 15e/16e eeuwse wandschilderingen. Het plafondfresco van de St. Annakirche is van de Duitse barokke kunstschilder Johann Georg Bergmüller (1688-1772).

BAMBERG
-Bamberger Dom (officieel: Bamberger Dom St. Peter und St. Georg): drieschepige basiliek uit de 13e eeuw met vier laatromaans en vroeg Frans-gotische torens, gesierd met vele vensters en gotisch beeldhouwwerk. Bijzonder is de marmeren tombe van paus Clemens II, de enige paus die ten noorden van de Alpen begraven is. Dé attractie van de kerk is het standbeeld uit ca. 1230 van de ridderkoning genaamd 'Bamberger Reiter'. Niemand weet wie het beeld gemaakt heeft en welke koning het voorstelt.

BUXHEIM
-Kloster Buxheim: prachtig en uitermate goed bewaard gebleven kartuizer-klooster uit 1402. Volgens een strak omlijnd kartuizer-schema gebouwd. In 1803 verlaten door de kartuizers en later in gebruik genomen door salesianen van Don Bosco.

Grondplan kartuizer klooster in Buxheim, BeierenPhoto: Publiek domein

CHAM
-St. Jakobskirche: gewijd aan de heilige Jacobus van Compostela, beschermheilige van pelgrims. Schip is van de 12e eeuw, koor eind 13e eeuw en barokke interieur is uit de 18e eeuw. De 18e eeuwse plafondschilderingen zijn van Johann Gebhard (1676-1756) en zijn zoon Otto Gebhard (1703-1777).

FÜRSTENFELDBRUCK
-Klosterkirche Mariä Himmelfahrt: een van de mooiste en grootste (83 m lang x 27 m breed x 28,4 m hoog) kerken van Oberbayern, gebouwd naar een ontwerp uit 1700 van Giovanni Antonio Viscardi (1645- München 1713) en ingewijd in 1741. Opgetrokken in rococo-stijl en met Italiaanse, Franse en Beierse stijlkenmerken door kunstenaars en architecten als de Italiaan Francesco Appiani (1704-1792), de Duitse broers Cosmas Damian Asam (1686-1739) en Egid Quirin Asam (1692-1750), de Beier Tassilo Zöpf (1723-1807), R.A. Boos en de Duitse rococo-schilder Franz Xaver Schmädl (1705-1777).

Interieur Klosterkirche Mariä Himmelfahrt, Fürstenfeldbruck, BeierenFoto: Gliwi CC 3.0 Unported no changes made

INGOLSTADT
-Liebfrauenmünster: laatgotische grote kerk met twee torens uit de 15e en 16e eeuw. Door geldgebrek duurde de bouw bijna een eeuw. Het hoofdaltaar stamt uit 1572 en schilderingen in de kerk zijn van de Duitse kunstschilder en tekenaar Hans Mielich (1516-1573) uit München.

KEMPTEN
-St. Lorenz-Basilika: katholieke parochiekerk gebouwd tussen 1652 en 1666 en ontworpen door de Oostenrijkse architect Michael Beer (ca. 1605 - ca. 1666) en de Zwitserse architect Johann Serro (ca. 1600 - ca. 1660). Mooie fresco's en koorstoelen uit 1669.

-St. Mang-Kirche: tussen 1426 en 1440 gebouwde kerk met een toren van 66 meter. Fraaie 17e eeuwse preekstoel en fresco's, mooie altaar met houtsnijwerk uit 1893.

St. Lorenz-Basilika, Kempten, BeierenFoto: Hilarmont CC3.0 Deutschland“ no changes made

LANDSHUT
-St. Martinskirche: 15e eeuwse hallenkerk met een bijna 131 meter hoge toren, de hoogste bakstenen kerktoren ter wereld; de bouw duurde 55 jaar. Zandstenen altaar uit 1422 en eikenhouten koorgestoelte uit eind 15e eeuw en gemaakt door waarschijnlijk André Taubenbeck uit Landshut zelf. Bijzonder is het geschilderde houten beeld van de Rosenkranzmadonna, gemaakt door Hans Leinberger (ca. 1477 - ca. 1531), een van de belangrijkste beeldhouwers en houtsnijders van zijn tijd.

De St. Martinskirche van Landshut steekt overal bovenuitFoto: Andiamfeelinggood CC 3.0 Unported no changes made

MÜNCHEN
-St. Peterskirche: oudste kerk van München uit de eerste helft van de 11e eeuw, nog vóór de stchting van de stad. In de Tweede Wereldoorlog zeer zwaar beschadigd, maar toch weer gerestaureerd en in 1954 weer in gebruik genomen. De zittende Petrusfiguur is gemaakt door de Duitse beeldhouwer, houtsnijder en bouwmeester Erasmus Grasser (ca. 1450 - 1518) uit begin 15e eeuw. Verder zijn er koorgestoelten uit 1750 en 167 en vijf wandpanelen uit 1517. De 90 meter hoge toren wordt 'Alten Peter' genoemd.

St. Peterskirche, München, BeierenFoto: Publiek domein

-Heilig-Geist-Kirche: deze drieschepige hallenkerk ligt tegenover de St. Peterskirche en maakt onderdeel uit van de Heilig-Geist-Spital uit de 13e eeuw. In de 18e eeuw werd het interieur van de kerk door de broers Cosmas Damian (1686-1739) en Egid Quirin Asam (1692-1750) veranderd in barok- en rococostijl. Ook deze kerk werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd en veel kunstwerken gingen verloren.

Portret van Cosmas Damian Asam, gemaakt door zijn broer Egid Quirin AsamFoto: Publiek domein

-Neue Münchner Hauptsynagoge Ohel Jakob: in 2006 geopende synagoge, gelegen naast het joodse museum.

-Asamkirche (officieel St. Johann-Nepomuk): mooie, maar kleine laat-barokke kerk (28 lang x 9 meter breed), gebouwd en betaald in de 18e eeuw (gebouw, 1733; gevel, 1746) door de broers Coasmas Damian (1686-1739) en Egid Quirin Asam (1692-1750), voornamelijk in Zuid-Duitsland werkende beeldhouwers, schilders en architecten. Zwaar beschadigd in de Tweede Wereldoorlog, maar volledig gerestaureerd en gedeeltelijk herbouwd. Bouwkundige eigenschappen, schilderingen en beeldhouwwerken zijn typisch voor barok en rococo. Hoogtepunt is het plafondfresco van Johannes van Nepomuk, de heilige aan wie de kerk gewijd is. De broers Asam woonden naast de kerk en was een tijdje hun persoonlijke kapel.

-Frauenkirche: laatgotische grote bisschopskerk (100x40 meter, 2000 zitplaatsen) sinds 1821, met twee identieke ca. 99 meter hoge torens, ontworpen door Jörg von Halspach (ca. 1441-1488), Münchner bouwmeester en architect, en gebouwd tussen 1468 en 1488. Bevat groot grafmonument voor keizer Ludwig IV der Baier, gemaakt door Hans Krumpper (ca. 1570 - 1634). Het spirituele hart van München en geen ander gebouw in het centrum van München mag hoger worden dan deze kerk. Met een lengte van 109 meter de grootste hallenkerk van Zuid-Duitsland.

Frauenkirche, München, BeierenFoto: Diliff CC 3.0 Unported no changes made

-St. Michaelskirche: renaissancistische jezuïetenkerk (de eerste in Noord-Europa) van de heilige Michaël, gebouwd tussen 1583 en 1597 in opdracht van paltsgraaf Lodewijk de Vrome en ontworpen door onder andere Wolfgang Miller, die geïnspireerd werd door de Romeinse kerk Il Gesù. Onder de koorruimte liggen veertig leden van het Huis Wittelsbach begraven, waaronder Maximiliaan II en Ludwig II. Grootste renaissancistische kerk ten noorden van de Alpen, met na de St. Pieter in Rome het grootste tongewelf van de wereld. Uitbreidingen van de kerk worden toegeschreven aan de Nederlands-Duits-Italiaanse architect Frederik Sustris (ca. 1540 - 1599).

-Bürgersaalkirche: bevat een boven- en onderkerk. Beelden in de kerk zijn gemaakt door beeldhouwer en representant van de Beierse Rococo, Ignaz Günther (1725-1775) uit de Oberpfalz. Langs de wanden van de kerk landschapsschilderijen van Beierse bedevaartplaatsen.

-Theatinerkirche of St. Cajetankirche (heilig verklaarde Italiaanse priester): barokke mosterdkleurige kerk ontworpen door de Italiaanse architect Agostino Barelli (1627- ca. 1687) en de Zwitserse architect Enrico Zuccalli (ca. 1642-1724), ter ere van de geboorte in 1662 van Maximiliaan II, Wittelsbach-vorst en Keurvorst van het Heilige Roomse Rijk. Grondplan in de vorm van een Grieks kruis en kenmerkend is ook de enorme, 71 meter hoge koepel.

Theatinerkirche, München, BeierenFoto: Luidger CC 3.0 Unported no changes

NÖRDLINGEN
-St. Georgskirche: 15e eeuwse laatgotische hallenkerk, een van de grootste van Duitsland met een toren van 90 meter hoog en gebouwd door de laatgotische bouwmeester Nikolaus Eseler de Oudere (1410-1483). Prachtig interieur met 15e eeuwse preekstoel, koorbanken, orgels en altaren.

NÜRNBERG
-Frauenkirche: oudste gotische hallenkerk van Beieren, gebouwd van 1350 tot 1358 door de Duits-Tsjechische architect Peter Parler (ca. 1330-1399) in opdracht van keizer Karel IV, op de fundamenten van een synagoge. Na de Tweede Wereldoorlog herbouwd, de glas-in-lood-vensters en het Tucheraltar dateren van respectievelijk 1500 en ca. 1550. Bijzonder is het zandstenen 'Peringsdörfer' grafmonument uit 1498 en vervaardigd door de laatgotische beeldhouwer en bouwmeester Adam Kraft (ca. 1460 - 1509). Andere kerken die het bezichtigen waard zijn: St. Sebalduskirche, St. Elisabethkirche, Egidienkirche, St. Klarakirche, St. Lorenzkirche en de 14e eeuwse ziekenhuiskerk St. Martha.

OBERAMMERGAU
-St. Peter und Paulkirche: mooie katholieke parochiekerk uit de 18e eeuw, gebouwd door de Zuid-Duitse bouwmeester Joseph Schmuzer (1683-1752), met een rococo-interieur. Bijzondere plafondschilderingen van de belangrijke Duitse schilder Matthäus Günther (1705-1788). Oberammergau staat ook bekend om de Passiespelen die vanaf 1680 in een ritme van tien jaar gehouden worden (2020, 2030, 2040, etc...). Het eerste passiespel dateert al van 1634. Alleen dorpelingen uit Oberammergau mogen meedoen, en met ca. 2400 inwoners doet ook daadwerkelijk meer dan de helft van bevolking mee. Het theater heeft een capaciteit van 4800 bezoekers en verdeeld over meer dan 110 opvoeringen komen er jaarlijks meer dan 500.000 bezoekers.

Passionsspielhaus uit 1900 in Oberammergau waar de passiespelen gehouden wordenFoto: Hiroki Ogawa CC 3.0 Unported no changes made

OTTOBEUREN
-Kloster Ottobeuren: oorspronkelijk uit 764, maar enkele malen afgebrand in de 12e en 13e eeuw. Nieuwbouw is uit de 18e eeuw en sinds 1918 is het gebouw weer in gebruik als klooster. Enorm complex met barokke basiliek met twee torens. Deze kerk werd gebouwd door beroemde architecten uit die tijd: Carlo Andrea Maini (Zwitserland, 1683 - ca. 1731), Dominikus Zimmermann (Duitsland, 1685-1766), Johann Michael Fischer (Duitsland, 1692-1766) en voor het interieur vooral Simpert Kraemer (Duitsland, 1679-1753). Het rococostucwerk is van Johann Michael Feuchtmayr de Jongere (1709-1772) en de fresco's op de gewelven zijn van de Oostenrijke schilder Johann Jakob Zeiller (1708-1783).

PASSAU
-St. Stephansdom: 101 meter lange gotische kerk, maar met veel Italiaans-barokke invloeden in het interieur. De voorgevel van de kerk is van de Italiaanse architect Carlo Lurago, het sierstucwerk van de Italiaan Giovanni Battista Carlone (1584-1631), de plafondschilderingen van de invloedrijke Zwitsers-Italiaanse barokke schilder Carpoforo Tencella (1623-1685), de schilderingen in de zijbeuken van de Zwitserse schilder Carlo Antonio Bussi (1658-1690) en het hoofdaltaar uit 1953 is gemaakt door de Duitse beeldhouwer Josef Henselmann (1898-1987). De kerk herbergt vijf orgels, die met 17.974 pijpen het grootste orgel van Europa vormen.

REGENSBURG
-Dom St. Peter: belangrijkste gotische kathedraal van Zuid-Duitsland. Een van de torens, de 'Eselturm', stamt nog uit de romaanse tijd. De bouw van de bakstenen kathedraal begon in het jaar 1250 en duurde tot 1525. Het hoofdaltaar is vroegclassicistisch, het gotische tabernakel stamt uit 1495. De westelijke torens werden pas in de periode 1859-1869 gebouwd.

-Klosterkirche St. Emmeran: kloosterkerk van het benedictijnenklooster St. Emmeran. De crypte is romaans, het portaal is gotisch met arcaden en wandschilderingen. Het interieur is barok en komt grotendeels voor rekening van de gebroeders Cosmas Damian (1686-1739) en Egid Quirin Asam (1692-1750), beeldhouwers, sierstucwerkers, schilders, architecten en belangrijke vertegenwoordigers van de Duitse late barok.

ROSENHEIM
-St. Nikolauskirche: laatgotische katholieke kerk met geelkleurige buitenkant, opmerkelijke toren en een vrij sober interieur. In 2006 weer heropend na een lange renovatieperiode. In 2009 werd het nieuwe orgel ingewijd, gebouwd door de firma Reil uit het Nederlandse Heerde.

Nederlands orgel in de St. Nikolauskirche in Rosenheim, BeierenFoto: Dguendel CC 3.0 Unported no changes made

STEINGADEN
-Wieskirche: deze rococo-bedevaartskerk, gebouwd tussen 1743 en 1756, is het belangrijkste werk van de geniale bouwmeester Dominikus Zimmermann (1685-1766) en zijn broer Johann Baptist Zimmermann (1680-1758), verantwoordelijk voor het sierstucwerk en de plafondfresco's, en is door de UNESCO in 1983 op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Dit gegeven en het feit dat het een bedevaartskerk is, heeft ervoor gezorgd dat er jaarlijks ca. 1 miljoen mensen de kerk bezoeken. Eigenlijk alles aan deze kerk is prachtig, of het nou de altaren, de kansel, de beelden of het orgel is. De beelden van vier evangelisten zijn gemaakt door de in Antwerpen geboren Ägidius Verhelst (1696-1749) en de beelden van de vier kerkvaders zijn gemaakt door de Zuid-Duitse barok- en rococobeeldhouwer Anton Sturm (1690-1757).

Door Johann Baptist Zimmermann ontworpen interieur van de Wieskirche, Steingaden, BeierenFoto: Danielloh79 CC 3.0 Germany no changes made

STRAUBING
-St. Peterskirche: oudste kerk van Straubing uit eind 12e eeuw. Met nog enkele romaanse restanten, waaronder een crucifix. Het aanvankelijk overdadige barokke interieur is in de loop der eeuwen verdwenen en de kerk ziet er daardoor sober uit. Bijzonder zijn de twee 15e eeuwse beelden van de heiligen Barbara en Catharina.

WÜRZBURG
-Domkirche St. Kilian: reconstructie van een eerdere romaanse kerk (1045-1188), genoemd naar de christelijke martelaar Kilianus (ca. 640 - 689), een Ierse missionaris-bisschop en apostel van Franken, het noordelijke gedeelte van Beieren. Torens hebben zowel romaanse als gotische stijlkenmerken. Tombe met daarin Kilianus. Een van de grootste romaanse kerken van Duitsland.

-Neumünster: kerk met barokke gevel van de Duitse barokke bouwmeester en architect Johann Dientzenhofer (1663-1726). De kerk heeft een romaanse achterkant en is gebouwd op het graf van de heilige Kilianus en in 1710 ingrijpend verbouwd. Achter het altaar drie beelden van de Franken-apostelen St. Kilianus, St. Kolonat en St. Totnan, echter wel kopieën van de in de Tweede Wereldoorlog verloren gegane originelen uit 1608-1610, gemaakt door de belangrijke laatgotische/vroeg-renaissancistische meesterbeeldhouwer en -houtsnijder Tilman Riemenschneider (ca. 1460 - 1531). Bijzonder zijn de hedendaagse schilderijen van de Duitse kunstenaar Thomas Lange (1957-....) boven de bogen van het middenschip.

Stanbeeld van Sint Kilianus op een brug in Würzburg, Beieren foto: Lutz.martenFoto: Lutz.marten at the engklish language wikipedia CC 3.0 Unported no changes made

Samenleving

Bestuur

Het 'Maximillianeum', in dit gebouw zetelt sinds 1949 het parlement van BeierenFoto: Guido Radig CC 3.0 Unported no changes made

De bondsreprubliek Duitsland is sinds 23 mei 1949 een parlementaire democratie, maar met een opvallend sterk federalistisch karakter. De Bundestag of Bondsdag, gekozen voor een periode van vier via algemeen direct kiesrecht, is verantwoordelijk voor de wetgevende macht en te vergelijken met de Nederlandse Tweede Kamer. De Bondsraad, te vergelijken met de Nederlandse Eerste Kamer, bestaat uit afgevaardigden van de Bundesländer of deelstaten, waaronder Beieren.

De regering van de bondsrepubliek bestaat uit de rijkskanselier of minister-president en de bondsministers. De bondskanselier wordt op aanbeveling van de bondspresident, een meer ceremoniële functie, aangesteld. De actuele politieke situatie in Duitsland is beschreven bij het hoofdstuk geschiedenis.

Wapen van BeierenFoto: Publiek domein

Analoog naar de bondsstaat hebben ook de deelstaten hun eigen volksvertegenwoordiging, de 'Landstag', voor Beieren is dat de Bayerischen Landtag. De Landstag kiest een minister-president die vervolgens zelf aan de slag gaat en de andere leden van zijn of haar regering kiest. De parlementen van de deelstaten worden, net als het bondsparlement, gekozen via directe verkiezingen, sinds 1998 om de vijf jaar. Het parlement van Beieren heeft 180 leden. Tot 1998 bestond er in Beieren ook nog een senaat, maar na een referendum werd die bestuurslaag afgeschaft.

De deelstaten mogen op een aantal terreinen zelfs wetten uitvaardigen, bezitten een grote autonomie op het gebied van cultuur en onderwijs, maar worden grondwettelijk beperkt in hun onafhankelijkheid.

Schematisch overzicht bestuurslagen in DuitslandFoto: Publiek domein

Administratieve indeling

Duitsland is onderverdeeld in 16 Bundesländer of deelstaten, elk met een eigen grondwet en een direct gekozen parlement en regering. De deelstaten zijn veel zelfstandiger dan de Nederlandse provincies en mogen o.a. op het gebied van onderwijs, natuurbescherming, waterhuishouding en gezondheidszorg een eigen beleid bepalen, mits ze binnen de kaders blijven van de wetten die de Bondsregering heeft opgesteld.

Op buitenlandse politiek, defensie, spoorwegen, en een deel van de belastingen hebben de deelstaten geen invloed. Op het gebied van strafrecht, vreemdelingenbeleid, woningbouw en milieuwetgeving zijn de bondsregering en de regeringen van de deelstaten samen verantwoordelijk.

Conflicten tussen de deelstaten en de federale regering worden vaak opgelost door het Bundesverfassungsgericht.

Duitse deelstaten met Beieren als grootsteFoto: Patricia.fidi in het publieke domein

naamhoofdstadinwonersoppervlakte
Baden-WürttembergStuttgart10.716.00035.751 km2
BayernMünchen12.692.00070.553 km2
Berlijnn.v.t.3.500.000889 km2
BrandenburgPotsdam2.500.00029.053 km2
Bremenn.v.t.661.000326 km2
Hamburgn.v.t.1.774.000755 km2
HessenWiesbaden6.094.00021.114 km2
Mecklenburg-VorpommernSchwerin1.600.00023.170 km2
NiedersachsenHannover7.860.00047.343 km2
Nordrhein-WestfalenDüsseldorf17.685.00034.070 km2
Rheinland-PfalzMainz4.012.00019.486 km2
SaarlandSaarbrücken990.0002.570 km2
SachsenDresden4.056.00018.338 km2
Sachsen-AnhaltMagdeburg2.232.00020.443 km2
Schleswig-HolsteinKiel2.831.00015.731 km2
ThüringenErfurt2.155.00016.251 km2

De deelstaat Beieren is verdeeld in zeven regio's of 'Regierungsbezirke': Oberbayern met de regeringszetel in de deelstaathoofdstad München, Niederbayern met Landshut, Oberpfalz met Regensburg, de drie frankische regio's Oberfranken met Bayreuth, Mittelfranken met Ansbach, Unterfranken met Würzburg en Schwaben met Augsburg.

Regierungsbezirke van BeierenFoto: Publiek domein

naamoppervlakteinwonersbevolkingsdichtheid
Oberbayern17.529 km24.470.000255
Niederbayern10.330 km21.190.000115
Oberpfalz9.691 km21.078.000111
Oberfranken7.231 km21.057.000146
Mittelfranken7.245 km21.708.000236
Unterfranken8.531 km21.298.000152
Schwaben9.992 km21.807.000181

De Regierungsbezirke zijn verdeeld in 71 Landkreise en 25 kreisfreie Städte, dat zijn grote gemeenten die niet een Landkreis horen. Een Landkreis is een regionale bestuurseenheid die één bestuurlijk niveau boven de gemeente staat. Alle Landkreisen bestaan in totaal weer uit meer dan 2000 politiek zelfstandige gemeenten. Hieronder een overzicht en een kaart van de 25 kreisfreie Städte en de 71 Landkreise in Beieren:

naamRegierungsbezirknaamRegierungsbezirk
AmbergOberpfalzLandshutNiederbayern
AnsbachMittelfrankenMemmingenSchwaben
AschaffenburgUnterfrankenMünchenOberbayern
AugsburgSchwabenNürnbergMittelfranken
BambergOberfrankenPassauNiederbayern
BayreuthOberfrankenRegensburgOberpfalz
CoburgOberfrankenRosenheimOberbayern
ErlangenMittelfrankenSchwabachMittelfranken
FürthMittelfrankenSchweinfurtUnterfranken
HofOberfrankenStraubingNiederbayern
IngolstadtOberbayernWeiden in der OberpfalzOberpfalz
KaufbeurenSchwabenWürzburgUnterfranken
Kempten (Allgaü)Schwaben

Landkreise en kreisfreie Städte in Beieren afbeelding: DiwasFoto: Diwas CC 3.0 Unported no changes made

Mittelfranken: 7 Landkreise en 5 Kreisfreie steden

Niederbayern: 9 Landkreise en 3 Kreisfreie steden

Oberbayern: 20 Landkreise en 3 Kreisfreie steden

Oberfranken: 9 Landkreise en 4 Kreisfreie steden

Oberpfalz: 7 Landkreise en 3 Kreisfreie steden

Schwaben: 10 Landkreise en 4 Kreisfreie steden

Unterfranken: 9 Landkreise en 3 Kreisfreie steden

LandkreisKreisstadt/zetel bestuurRegierungsbezirk
Aichach-FriedbergAichachSchwaben
AltöttingAltöttingOberbayern
Amberg-SulzbachAmbergOberpfalz
AnsbachAnsbachMittelfranken
AchaffenburgAschaffenburgUnterfranken
AugsburgAugsburgSchwaben
Bad KissingenBad KissingenUnterfranken
Bad Tölz-WolfratshausenBad TölzOberbayern
BambergBambergOberfranken
BayreuthBayreuthOberfranken
Berchtesgadener LandBad ReichenhallOberbayern
ChamChamOberpfalz
CoburgCoburgOberfranken
DachauDachauOberbayern
DeggendorfDeggendorfNiederbayern
Dillingen an der DonauDillingen an der DonauSchwaben
Dingolfing-LandauDingolfingNiederbayern
Donau-RiesDonauwörthSchwaben
EbersbergEbersbergOberbayern
EichstättEichstättOberbayern
ErdingErdingOberbayern
Erlangen-HöchstadtErlangenMittelfranken
ForchheimForchheimOberfranken
FreisingFreisingOberbayern
Freyung-GrafenauFreyungNiederbayern
FürstenfeldbruckFürstenfeldbruckOberbayern
FürthZirndorfMittelfranken
Garmisch-PartenkirchenGarmisch-PartenkirchenOberbayern
GünzburgGünzburgSchwaben
HaßbergeHaßfurtUnterfranken
HofHofOberfranken
KelheimKelheimNiederbayern
KitzingenKitzingenUnterfranken
KronachKronachOberfranken
KulmbachKulmbachOberfranken
Landsberg am LechLandsberg am LechOberbayern
LandshutLandshutNiederbayern
LichtenfelsLichtenfelsOberfranken
LindauLindauSchwaben
Main-SpessartKarlstadtUnterfranken
MiesbachMiesbachOberbayern
MiltenbergMiltenbergUnterfranken
Mühldorf am InnMühldorf am InnOberbayern
MünchenMünchenOberbayern
Neuburg-SchrobenhausenNeuburg an der DonauOberbayern
Neumarkt in der OberpfalzNeumarkt in der OberpfalzOberpfalz
Neustadt an der Aisch-Bad WindsheimNeustadt an der AischMittelfranken
Neustadt an der WaldnaabNeustadt an der WaldnaabOberpfalz
Neu-UlmNeu-UlmSchwaben
Nürnberger LandLauf an der PegnitzMittelfranken
OberallgäuSonthofenSchwaben
OstallgäuMarktoberdorfSchwaben
PassauPassauNiederbayern
PfaffenhofenPfaffenhofenOberbayern
RegenRegenNiederbayern
RegensburgRegensburgOberpfalz
Rhön-GrabfeldBad Neustadt an der SaaleUnterfranken
RosenheimRosenheimOberbayern
RothRothMittelfranken
Rottal-InnPfarrkirchenNiederbayern
SchwandorfSchwandorfOberpfalz
SchweinfurtSchweinfurtUnterfranken
StarnbergStarnbergOberbayern
Straubing-BogenStraubingNiederbayern
TirschenreuthTirschenreuthOberpfalz
TraunsteinTraunsteinOberbayern
UnterallgäuMindelheimSchwaben
Weilheim-SchongauWeilheim in OberbayernOberbayern
Weißenburg-GunzenhausenWeißenburg in BayernMittelfranken
Wunsiedel im FichtelgebirgeWunsiedelOberfranken
WürzburgWürzburgUnterfranken

Economie

BMW Fabriek BeierenFoto: Diego Delso CC 3.0 no changes made

De deelstaat Beieren stond voor de Tweede Wereldoorlog bekend als een economisch achtergebleven gebied met een sterk agrarisch karakter, maar heeft zich daarna ontwikkeld tot één van de meest ontwikkelde deelstaten van Duitsland op het gebied van industrie en dienstverlening. Het aandeel van landbouwactiviteiten aan het BBP, dat in 2014 522 miljard euro bedroeg, is nu nog minder dan 2%.

De grote motor achter de Beierse economie is uiteraard de deelstaathoofdstad München, met veel high-techbedrijven op het gebied van elektrotechniek, IT, ruimte- en luchtvaart, maar ook de financiële dienstverlenende sector is met verzekeringsmaatschappijen en banken belangrijk, en niet te vergeten München als beursstad, winkelstad, tv- en filmstad. De hoofdkantoren van bijvoorbeeld BMW, Siemens en de Duitse hoofdkantoren van internationale multinationals als Apple, Microsoft en McDonald's hebben zich gevestigd in München.

Hoofdkantoor en BMW-museum in München, BeierenFoto: Diego Delso CC 3.0 Unported no changes made

Tenslotte zijn ook alle belangrijke media in München gevestigd, waaronder de hoofdkantoren van meer dan 300 kranten- en boekenuitgevers, en komen er elk jaar miljoenen toeristen en overige bezoekers naar de deelstaathoofdstad van Beieren. In 2014 werden 13,4 miljoen overnachtingen geboekt in München, 4,3% meer dan in 2013 en al voor het twaalfde jaar op rij kon er een plus geboekt worden. De meeste gasten kwamen uit de Duitstalige landen Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, maar ook het aantal internationale gasten van veel verder weg steeg sterk tot bijna 50% van het geheel. Vooral bezoekers uit de Arabische golfstaten, Brazilië en China namen fors toe. De meeste buitenlandse gasten blijven echter uit de Verenigde Staten komen. Beieren is met ca. 1150 musea de musea-rijkste deelstaat van Duitsland en een van de musea-rijkste regio's van Europa.

Wat het aantal toeristen/bezoekers aan Beieren betreft: ook dat is al voor het derde jaar gestegen. In 2014 telde Beieren 85,2 miljoen overnachtingen, 1,3% meer dan in 2013 en is daarmee de Duitsedeelstaat met de meeste overnachtingen.

Beieren kent een groot aantal industriesteden, waaronder Ingolstadt, Regensburg, München, Rosenheim, Memmingen, Kaufbeuren, Waldkraiburg en Traunstein. De industrie is de motor van de Beierse economie met ca. 7000 grote en kleine ondernemingen en ca. 1,2 miljoen werknemers.

In de bodem van Beieren zijn niet veel grondstoffen te vinden, zout speelde wel lange tijd een grote rol in de Beierse economie met zoutwinning in plaatsen als Burghausen, Mühldorf am Inn, Tittmoning, Traunstein, Wasserburg am Inn. München en Rosenheim. Van die florerende zoutindustrie is echter niet veel meer over, alleen de zoutmijn Salzbergwerk Berchtesgaden is nog, en dat al sinds 1517, ononderbroken in bedrijf. Jaarlijks wordt er nog 850.000 m3 pekel gewonnen. Tevens heeft men er een toeristische attractie van gemaakt met jaarlijks zo'n 330.000 bezoekers.

Salzbergwerk Berchtesgaden, de enige zoutmijn van BeierenFoto: Nize | Nicolai Schäfer CC 3.0 Unported no changes made

In Zuid-Beieren speelt de houtindustrie nog steeds een grote rol, vooral als brandstof, bouwmateriaal, in de houtsnijkunst, de meubelindustrie, de horeca, maar ook in kleine industrieën als de vioolbouwindustrie. Van die laatste economische activiteit is Mittenwald, 100 km ten zuiden van München, het absolute middelpunt. Mittenwald is hét centrum van de Duitse snaarinstrumentenindustrie, en dan vooral de vioolbouw. Mittenwald kan met trots terugkijken op een meer dan 300 jaar oude traditie en telt nog steeds ca. 10 zelfstandige vioolbouwers, allen opvolgers van de eerste vioolbouwer Matthias Klotz (1653-1743), die het vak leerde van de vioolbower Railich uit het Italiaanse Padua. Sinds 150 jaar is er in Mittenwald zelfs een opleiding gevestigd, de Staatliche Fachschule, waar jaarlijks enkele tientallen scholieren leren om violen en ander snaarinstrumenten (citer, luit, cello) te maken.

Standbeeld Mathias Klotz Mittenwal BeierenFoto: Pixelteufel CC 2.0 Unportedno changes made

Wat betreft de agrarische sector is Beieren ook de nummer één van Duitsland met bijna 30% van alle boerenbedrijven en landbouwgronden op haar grondgebied. Het In het Alpenvoorland wordt veel graan en ardappelen verbouwd; Noord-Beieren is het gebied voor kool, aardappelen en veel graansoorten; het gebied rond Straubing in Oost-Beieren worst aangemerkt als de graanschuur van Duitsland.

De streek Hallertau ten zuiden van Ingolstad staat naast het gebied voor suikerbieten vooral bekend als hét centrum voor de hopteelt. Hop is een zeer belangrijke grondstof voor de prductie van bier en de streek Hallertau staat bekend als het grootste aangesloten hopveld van de wereld met meer dan 15.000 ha en meer dan 3000 bedrijven en bedrijfjes die zich op de een of andere manier met de productie en verwerking van hop bezighouden. De hop wordt naar tientallen landen geëxporteerd, met name naar de Verenigde Staten.

Hallertau, hophoofdstad van de wereldFoto: Jochen Teufel CC 3.0 Unported no changes made

De bergdalen en het Alpenvoorland is het domein van slachtvee; de Beierse Alpen dat van melkkoeien. Veel melkproducten, waaronder kaas, komen uit Zuid-Beieren. Wijn wordt vooral geproduceerd in Franken, maar Beieren speelt slechts een vrij ondergeschikte belang in Duitsland als wijnland.

De dorpen Zwiesel en Fauenau in het Bayerischer Wald zijn nog steeds productiecentra voor de glasblazerij.

Vakantie en Bezienswaardigheden

Munchen Oktoberfest BeierenFoto: Bayreuth2009 CC 3.0 nicht portiert no changes made

Beieren, met als hoofdstad München, is de nummer één vakantie- en reisbestemming van Duitsland en ligt op nog geen 800 km van Nederland. Vakantie in Beieren levert gegarandeerd een gevarieerde vakantietijd op, want bijvoorbeeld cultuur, tradities en oude gebruiken in middeleeuwse stadjes, maar ook in een bruisende wereldstad als München worden nergens zo sterk in stand gehouden als in Beieren. Het Oktoberfest in München, het grootste volksfeest ter wereld met meer dan zes miljoen bezoekers, is daar al sinds 1810(!) een uitstekend voorbeeld van.

Voor de cultuurliefhebber heeft Beieren verder nog meer dan 100.000 architectuurmonumenten en meer dan 1200 musea in de aanbieding.

Ook natuurliefhebbers komen in Beieren volledig aan hun trekken met bossen, meren, rivieren en bergen in nationale parken en natuurreservaten. Ideaal voor rustzoekers, fietsers, mountainbikers, wandelaars, bergbeklimmers en skiërs, die het gehele jaar door op het hoogstgelegen skigebied gebied van Duitsland, op de Zugspitze, kunnen skiën en langlaufen.

Alpenstrasse BeierenFoto: Tony Castle CC 4.0 International no changes made

In Beieren zijn veel prachtige toeristische routes uitgezet, onder andere de 'Deutsche Alpenstrasse', waar meteen een bezoek kan worden gebracht aan het wereldberoemde kasteel van koning Ludwig II, het sprookjesachtige Schloss Neuschwanstein. Andere routes zijn de Burchtenroute en de Duitse Alpenroute, die door een gevarieerd landschap voeren met kastelen, barokkerken, kloosters en burchten.

Schloss NeuschwansteinFoto: Jeff Wilcox CC 2.0 Unported no changes made

Beieren heeft een aantal werelderfgoederen op haar grondgebied: de Residentie van Würzburg, eens de residentie van de prins-bisschoppen van Würzburg gebouwd in de periode 1720-1744, behoort tot de belangrijkste Europese barokke kasteelcomplexen van Europa; de Limes, een Romeinse grenswal met veel behouden gebleven Romeinse overblijfselen in Midden-Europa, die loopt van Bad Hönningen/Rheinbrohl aan de Rijn tot Regensburg aan de Donau; de historische stadskern van de net als Rome op zeven heuvels gebouwde stad Bamberg; de historische stadskern met Stadtamhof in Regensburg met 984 onder monumentenzorg vallende gebouwen, onder andere de beroemde middeleeuwse Steinerne Brücke; de bedevaartskerk 'Zum Gegeißelten Heiland' in Wies bij Steingaden is een van de beroemdste rococokerken ter wereld.

Een minder voor de hand liggende 'vakantiebestemming is het nazi-concentratiekamp Dachau, officieel KZ-Gedenkstätte Dachau, zestien kilometer ten noordwesten van München. Dachau, ontworpen door Heinrich Himmler, werd al in 1933 in gebruik genomen voor de internering van politieke gevangenen. Uiteindelijk werden er ca. 200.000 mensen, o.a. joden, Sinti, Roma en communisten, opgesloten, waarvan er zeker 32.000 de dood vonden, maar het waarschijnlijker is dat het werkelijke aantal boven de 40.000 lag, onder andere door verschrikkelijke medische experimenten.

Herdenkingsmonument Dachau, BeierenFoto: Wolfgang Manousek CC 2.0 Generic no changes made

Klik op de menuknop bovenaan het scherm voor meer informatie

BEIEREN LINKS

Advertenties
• ANWB vakantie boeken Beieren
• Beieren Tui Reizen
• Beieren Vliegtickets.nl
• Beieren Hotels
• Munchen Vliegtickets Tix.nl
• Autoverhuur Sunny Cars München
• Beieren Campings
• Vakantieveilingen bied mee op de beste deals

Nuttige links

Beieren Startnederland (N+E)
Startpagina Beieren (N)
Vakantiehuizen in Beieren (N)

Bronnen

BBC - Country Profiles

CIA - World Factbook

Di Duca, Marc / Munich, Bavaria & the Black Forest

Lonely Planet

Egert-Romanowska, Joanna / Duitsland

Van Reemst

Meyer, Marion / Beieren

ANWB

Oberbayern : bayerisches Alpenvorland

Baedeker

Wikipedia

 

laatst bijgewerkt augustus 2021
Samensteller: Arie Verrijp / Geert Willems